Bảo vệ bản quyền từ góc nhìn của lĩnh vực điện ảnh

Tại buổi tọa đàm "Nhận diện và tìm giải pháp xử lý vi phạm bản quyền" do Báo Nhân Dân tổ chức, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Phạm Thị Kim Oanh và Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ Phan Cẩm Tú đã phân tích về thực trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực điện ảnh, những giải pháp mà Việt Nam đang nỗ lực thực hiện và tiếp tục tìm kiếm những giải pháp mới.

Tình trạng vi phạm bản quyền trong điện ảnh

Thực tế cho thấy, phim, đặc biệt là những phim ăn khách chiếu rạp vẫn luôn là “miếng mồi ngon” cho tình trạng vi phạm bản quyền. Năm 2017, sự kiện nhà sản xuất Ngô Thanh Vân có đơn đề nghị Công an tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu xử lý người phát tán phim “Cô Ba Sài Gòn” trên mạng xã hội đã làm rúng động làng điện ảnh. Bộ phim khi chiếu tại rạp đã bị một khán giả livestream và phát tán lên một fanpage về phim có số lượng thành viên lớn.

Không khó để “điểm mặt” các vụ vi phạm bản quyền tương tự. Ở nhiều trang web cung cấp phim miễn phí, trước đây sau khi một bộ phim hot được chiếu ngoài rạp, sẽ ngay lập tức có bản “cam”, bản quay trộm trước khi có “bản đẹp”, để thỏa mãn sự tò mò của những người không muốn bỏ tiền ra thụ hưởng sản phẩm hoàn chỉnh từ lao động nghệ thuật của ê-kíp sản xuất.

Mới đây, nhà sản xuất Trấn Thành của phim "Thỏ Ơi!!"và trước đó là ê-kíp sản xuất “Mưa đỏ” cũng đã phải kêu gọi không phát tán clip quay trộm, tiết lộ nội dung phim. Khi đó, đại diện Cục Điện ảnh, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã lên tiếng cho biết sẽ vào cuộc và phối hợp để xử lý nhằm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ môi trường sáng tạo và phát triển bền vững thị trường điện ảnh.

Chia sẻ về tình trạng này, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cho biết, về cơ bản những năm gần đây, việc thực thi bảo vệ bản quyền tại Việt Nam đã được đẩy lên cao, ý thức người dùng cũng đã được nâng cao. Tuy nhiên, trên môi trường số vẫn tồn tại sự vi phạm một cách khốc liệt mà các chủ thể quyền đang phải đối mặt.

“Với chúng tôi, nguyên nhân là sự phát triển quá nhanh của công nghệ. Việc vi phạm bản quyền trên môi trường số diễn ra dễ dàng hơn. Một bộ phim vừa chiếu, ai đó ngồi trong rạp quay trộm, ngay lập tức mạng xã hội đã xuất hiện tác phẩm bị xâm phạm bản quyền. Việc lẩn trốn cũng rất dễ dàng, bởi không phải mạng nào cũng đặt máy chủ tại Việt Nam. Rất nhiều trang web đặt máy chủ ở nước ngoài nên việc phối hợp rất khó khăn. Nguồn thu của những đối tượng này quá lớn, họ có thể lấy hàng triệu tác phẩm bị vi phạm không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới để đưa vào kho lưu trữ, thu lợi từ quảng cáo khổng lồ để duy trì các web lậu, web xấu. Đây là một mảng tối và là tình trạng rất nhức nhối hiện nay” - bà Phạm Thị Kim Oanh chia sẻ.

Chung ý kiến này, bà Phan Cẩm Tú cho biết, việc vi phạm trên môi trường số đương nhiên cực kỳ tinh vi và có ảnh hưởng lớn. Hình thức vi phạm hiện nay phổ biến tới mức chỉ cần mở trang web, gõ tên phim là chúng ta sẽ có hàng chục trang cung cấp phim. Có phụ đề tiếng Việt, có lời dịch, cực kỳ thông dụng và dễ tiếp cận. Ngày xưa vi phạm qua đĩa lậu, đĩa quang đơn giản hơn, nhưng ít nhất người ta hiểu đấy là đồ lậu. Bây giờ một người dân bình thường muốn xem phim chỉ cần lên mạng gõ tên phim và xem trên các trang web đó. Chắc rất ít người hiểu rằng xem phim trên các trang web đó là hành vi vi phạm. Tất nhiên người xem không vi phạm, nhưng phim được chiếu trên các trang web đấy là bất hợp pháp.

“Các đối tượng làm trang web vi phạm hiện nay cực kỳ hiểu biết. Những bản phim quay lậu trong rạp, chất lượng xấu không còn phổ biến nữa. Người ta cung cấp những bản phim đẹp nhất, gần như bản gốc. Các trang web được thiết kế rất chuyên nghiệp, người xem gần như không phân biệt được đâu là trang web chính thống có trả tiền, đâu là trang web vi phạm. Hành vi vi phạm trên trang web cực kỳ phổ biến. Ngoài ra, việc chia sẻ qua torrent cũng rất phổ biến, nhiều người chia sẻ phim và coi đó là cộng đồng yêu điện ảnh, xem một cách rất thoải mái. Về độ tinh vi, các trang web này được làm cực kỳ đẹp, khó phân biệt, không thua kém nhiều so với các nền tảng lớn như Netflix hay Apple TV” – bà Phan Cẩm Tú chia sẻ.

Dùng công nghệ bảo vệ bản quyền

Một trong những công cụ bảo vệ bản quyền mà các nhà sản xuất thường ưu tiên sử dụng là công nghệ, đặc biệt là AI.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, chúng ta phải dùng công nghệ để xử lý vấn đề công nghệ, nếu không sẽ bị tụt hậu. Trong kế hoạch, Cục Bản quyền tác giả đề xuất hoàn thiện ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý. Cơ quan quản lý nhà nước cần được đầu tư thỏa đáng kinh phí, áp dụng AI để rà soát, truy quét vi phạm.

“Chúng tôi đang dự định xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền để đối soát, tính toán áp dụng Blockchain trong đăng ký bản quyền. Khi chứng cứ pháp lý minh bạch, không thể lạm dụng, thì sẽ thúc đẩy được công tác bảo vệ. Mặc dù đăng ký bản quyền không bắt buộc, nhưng đó là biện pháp hữu hiệu giúp chủ thể quyền có chứng cứ ban đầu cung cấp cho cơ quan thực thi hoặc nhà cung cấp dịch vụ trung gian để tháo gỡ vi phạm ngay lập tức, thí dụ như trong bảo vệ bản quyền các trận bóng đá trực tiếp” - bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết.

Chúng ta phải dùng công nghệ để xử lý vấn đề công nghệ, nếu không sẽ bị tụt hậu

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả

Về hành lang pháp lý, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cho biết, từ năm 2022, cơ chế "thông báo - gỡ bỏ" trực tiếp từ chủ thể quyền chính là "cây gậy bản quyền". Các cam kết quốc tế về bến cảng an toàn cho nhà cung cấp dịch vụ internet nếu tuân thủ yêu cầu gỡ bỏ cũng đã được luật hóa chi tiết tại Nghị định 17. Mặc dù công nghệ phát triển nhanh và pháp luật có độ trễ, nhưng hiện nay chúng ta đã có cơ chế cho phép chủ thể quyền hoặc cơ quan quản lý trực tiếp yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm. Thí dụ, năm ngoái Đài Truyền hình Việt Nam đã áp dụng cơ chế này gỡ bỏ thành công 43.000 trường hợp vi phạm mà không cần qua cơ quan nhà nước. Đó là những công cụ rất hữu hiệu.

Bà Phan Cẩm Tú bổ sung thêm khi cho biết, với sự tiến bộ của công nghệ, chủ sở hữu quyền luôn tìm cách tạo ra các "ổ khóa" bảo vệ tài sản, từ thời đĩa CD có mã số nhà máy, tem chống giả, cho đến nay là watermark, CDN... Các hãng phim Việt Nam khá cập nhật so với thế giới trong chuyện này, họ luôn tìm cách bảo vệ sản phẩm. Tuy nhiên, bà Phan Cẩm Tú cũng cho rằng, "khóa nào cũng có cách mở". Bên vi phạm có rất nhiều mưu mô để đối phó với biện pháp của chúng ta. Vì vậy, không có một biện pháp công nghệ nào là thần thánh. Giải quyết vấn đề này cần một tổng thể hài hòa từ hành lang pháp lý, ý thức con người cho đến biện pháp thực thi. Không có một giải pháp đơn lẻ nào giải quyết được mọi việc.

Hoàn thiện hệ thống luật pháp để bảo vệ bản quyền

Trong những năm qua, hành lang pháp lý của Việt Nam cũng đã có những tiến bộ không thể phủ nhận. Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, người trực tiếp tham gia các dự thảo pháp luật liên quan đến vấn đề bản quyền tác giả, năm 2024, 2025 là những năm đầu tiên các vụ việc vi phạm bản quyền được xét xử hình sự tại Việt Nam. Mặc dù quy định xử lý hình sự đã có từ năm 2010, nhưng đến tận bây giờ những vụ án lớn như Phimmoi hay Fmovies mới được đưa ra xét xử.

“Fmovies, từ tháng 1/ 2023 đến tháng 6/2024 có tới 6,7 tỷ lượt người truy cập. Việc Việt Nam mang vụ này ra xét xử hình sự và có bản án là điều rất đáng khích lệ” – bà Phạm Thị Kim Oanh nói.

Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cũng chia sẻ thêm những thông tin khá mới về hành lang pháp lý. Việt Nam là một trong không nhiều quốc gia có biện pháp xử phạt vi phạm hành chính đối với quyền dân sự như bản quyền. Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025 có hiệu lực từ ngày 15/2/2026 đã có những thay đổi lớn. Trong đó, biện pháp khắc phục hậu quả yêu cầu bên vi phạm phải trả lại lợi nhuận thu được cho chủ thể quyền. Đây là một kênh rất quan trọng bên cạnh việc xử lý hình sự, vốn có quy trình phức tạp. Mức phạt đã được nâng lên và buộc bồi thường theo số lượng hiển thị trên website.

Bà Phan Cẩm Tú nhận định, đây là những dấu hiệu tác động rất tích cực đến lĩnh vực điện ảnh. “Việc sắp có một bộ luật bản quyền độc lập là bước tiến đặc biệt đối với Việt Nam. Tôi hy vọng các chủ sở hữu quyền, các chuyên gia sẽ cùng đồng hành với cơ quan nhà nước để tạo ra một đạo luật thực sự có giá trị cho tất cả mọi người, giảm bớt gánh nặng cho cơ quan chức năng trong việc bảo vệ bản quyền” – bà Phan Cẩm Tú bày tỏ.

​