Quyết liệt đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá

Theo đánh giá của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA), nạn buôn lậu thuốc lá gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng đến nền kinh tế và sức khỏe cộng đồng. Hiện mỗi năm có hàng triệu bao thuốc lá lậu được tuồn vào thị trường nội địa, chủ yếu qua các tuyến biên giới phía bắc và tây nam.

Dù các lực lượng chức năng rất quyết liệt trong ngăn chặn, nhưng các đối tượng buôn lậu vẫn bất chấp, tìm mọi cách, thủ đoạn tinh vi, lợi dụng tối đa kẽ hở để đưa thuốc lá lậu vào thị trường trong nước tiêu thụ vì mức siêu lợi nhuận.

Thuốc lá lậu vẫn tìm được đường vào thị trường

Ngày 30/9/2014, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá. Sau hơn 10 năm thực hiện, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt.

Theo đó, từ năm 2014-2025, các lực lượng chức năng, địa phương cả nước đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ với 59.257 đối tượng, thu giữ hơn 110,18 triệu bao thuốc lá điếu, 388.196kg lá thuốc lá và 2,37 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới.

Kết quả này cho thấy nỗ lực lớn của các lực lượng chức năng trong kiểm soát thị trường. Tuy nhiên, thuốc lá lậu chưa biến mất hoàn toàn. Theo báo cáo của Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA), giai đoạn năm 2017-2020, lực lượng chức năng bắt giữ bình quân khoảng 13.800 vụ/năm, trong khi số thuốc lá tịch thu tăng từ 7,8 triệu lên 14 triệu bao.

Giai đoạn năm 2021-2024, số vụ giảm còn khoảng 10 nghìn vụ/năm, số thuốc lá tịch thu giảm từ 6,3 triệu xuống 4,1 triệu bao. VTA ước tính lượng thuốc lá bị thu giữ chỉ chiếm khoảng 1-2% lượng thuốc lá nhập lậu được buôn bán và sử dụng tại Việt Nam.

Những con số trên cho thấy hiệu quả của một chiến dịch được triển khai liên tục, với sự tham gia của nhiều lực lượng từ biên giới, cửa khẩu đến thị trường nội địa. Nhưng cũng chính từ thực tế này, một câu hỏi mới được đặt ra, khi hàng lậu không còn chỉ đi theo những tuyến đường mòn, lối mở, việc kiểm soát bằng những phương thức cũ liệu có còn đủ?

Theo VTA, thuốc lá nhập lậu tránh được các khoản thuế, phí mà sản phẩm hợp pháp phải chịu, qua đó tạo động lực để các đối tượng tiếp tục tổ chức vận chuyển, phân phối. Cùng với đó, nhu cầu sử dụng thuốc lá giá rẻ, hàng ngoại của một bộ phận người tiêu dùng tạo đầu ra cho thị trường bất hợp pháp.

Theo tính toán của VTA, do né được mọi loại thuế nên lợi nhuận thu được từ một bao thuốc lá nhập lậu hiệu Jet hay Hero khoảng 10.000-12.000 đồng/bao (giá bán lẻ 25.000-30.000 đồng/bao), cao gấp 3-4 lần so các sản phẩm thuốc lá hợp pháp cùng phân khúc.

Đáng chú ý, cách thức đưa hàng vào thị trường cũng thay đổi. Nếu trước đây, thuốc lá lậu chủ yếu được vận chuyển qua biên giới theo những tuyến, địa bàn tương đối rõ, thì nay hoạt động mua bán đã dịch chuyển lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát.

Đối tượng có thể sử dụng nhiều tài khoản, thay đổi thông tin liên tục, không có địa điểm kinh doanh cố định, khiến việc xác định đầu mối và thu thập chứng cứ khó khăn hơn.

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tiếp tục mở thêm một mặt trận mới khi sản phẩm, linh kiện, phụ kiện và dung dịch có thể được chia nhỏ, giao dịch nhanh trên môi trường mạng, trong khi quy định về quản lý, xử lý tang vật còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện.

Như vậy, nếu chỉ tăng kiểm soát tại biên giới thì chưa đủ. Một chuyến hàng có thể bị chặn, nhưng nếu nguồn cung, người tổ chức, mạng lưới phân phối và thị trường tiêu thụ vẫn còn thì dòng hàng bất hợp pháp sẽ tìm được con đường khác.

Truy nguồn bằng dữ liệu, xử lý từ gốc

Vì vậy, ngày 9/6/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 25/CT-TTg về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới (Chỉ thị số 25/CT-TTg).

Chỉ thị số 25 thay thế Chỉ thị số 30 đã đưa ra một cách tiếp cận rộng hơn. Không chỉ chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán và tàng trữ, mà còn đặt trọng tâm vào hành vi sử dụng trái phép thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; đồng thời yêu cầu kiểm soát cả địa bàn nội địa và không gian mạng. Điểm mới đáng chú ý là phạm vi kiểm soát được mở rộng từ biên giới, địa bàn nội địa đến không gian mạng.

Tại hội nghị triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg do Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tổ chức mới đây, nhiều địa phương đề nghị xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối thông tin giữa các lực lượng, đồng thời tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng xã hội, thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát.

Phó Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) Nguyễn Thanh Bình cho biết, sẽ xây dựng hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất, tăng cường truy vết hoạt động kinh doanh trên môi trường số, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo rủi ro đối với mặt hàng thuốc lá.

Đây được xem là hướng cần thiết khi phương thức buôn lậu đã thay đổi. Thay vì chỉ chờ phát hiện một lô hàng rồi lần ngược, cơ quan chức năng cần kết nối dữ liệu về người bán, kho hàng, địa chỉ giao nhận, phương tiện vận chuyển và giao dịch để nhận diện mối liên hệ giữa các đối tượng, từ đó điều tra, xử lý đường dây và nguồn cung.

Từ tuyến biên giới, đại diện Bộ đội Biên phòng đề xuất cách tiếp cận “3 lớp”, kết hợp kiểm soát ngoài biên giới, khu vực biên giới và địa bàn nội địa, đồng thời ứng dụng công nghệ để giám sát hoạt động buôn bán, trao đổi, thanh toán trên không gian mạng.

Cùng với công nghệ, pháp luật cũng cần theo kịp phương thức vi phạm mới. Các địa phương kiến nghị hoàn thiện quy định đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, linh kiện, thiết bị, phụ kiện và dung dịch; đồng thời có hướng dẫn thống nhất về xử lý tang vật bị tịch thu và tăng chế tài đối với các hành vi vi phạm.

Bên cạnh đó, nguồn lực thực thi công tác chống buôn lậu thuốc lá cũng là một mắt xích cần sớm được tháo gỡ. Theo đó, cần tăng cường phối hợp giữa lực lượng thực thi pháp luật với cộng đồng doanh nghiệp và VTA. Đây được xem là một mắt xích quan trọng nhằm đưa công tác phòng, chống buôn lậu đi sâu hơn vào thực tiễn thị trường.

Chia sẻ với những khó khăn về kinh phí, phương tiện, trang thiết bị mà các lực lượng thực thi đang gặp phải trong công tác chống buôn lậu thuốc lá, Chủ tịch VTA Hồ Lê Nghĩa khẳng định VTA sẽ tiếp tục đồng hành, phối hợp các cơ quan chức năng trong công tác này.

Theo ông Hồ Lê Nghĩa, bên cạnh tăng cường kiểm tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, cần chú trọng giải quyết căn cơ vấn đề sinh kế của người dân khu vực biên giới. Hỗ trợ vốn, phát triển sản xuất, đào tạo nghề, tạo việc làm và ổn định thu nhập sẽ góp phần hạn chế tình trạng người dân tham gia mang vác, vận chuyển, tiếp tay cho buôn lậu.

VTA sẽ nghiên cứu các cơ chế phù hợp để tham gia hỗ trợ theo đúng quy định. Cùng với đó, sẽ tiếp tục phối hợp tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của thuốc lá nhập lậu, thuốc lá không rõ nguồn gốc và các sản phẩm thuốc lá được kinh doanh trái phép.

Qua đó, vai trò của VTA không chỉ dừng ở việc bảo vệ quyền, lợi ích của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hợp pháp, mà còn thể hiện ở việc đồng hành cùng cơ quan quản lý trong thực thi chính sách, cung cấp thông tin thực tiễn và góp phần xây dựng thị trường thuốc lá minh bạch, cạnh tranh lành mạnh.

Có thể thấy, công tác đấu tranh chống thuốc lá lậu trong tình hình mới không thể chỉ là cuộc chạy đua giữa lực lượng chức năng và những chuyến hàng vượt biên. Cần chuyển mạnh sang truy nguồn, đánh vào đầu nậu và mạng lưới phân phối; quản lý thị trường bằng dữ liệu; hoàn thiện pháp luật đối với những phương thức kinh doanh mới; đồng thời xử lý những nguyên nhân kinh tế-xã hội khiến người dân dễ bị lôi kéo vào hoạt động buôn lậu.

Đặc biệt, hiệu quả của cuộc chiến này không nên chỉ được đo bằng số vụ bắt giữ hay lượng hàng tịch thu. Quan trọng hơn là khả năng làm cho nguồn hàng khó tiếp cận, đường dây khó hình thành, giao dịch khó thực hiện và thị trường tiêu thụ ngày càng bị thu hẹp. Đó mới là cách chống buôn lậu từ gốc, thay vì liên tục chạy theo những đường đi mới của hàng lậu.