Lịch sử ngành nghề yến sào đã có hơn 700 năm. Tại vùng đất Khánh Hòa, nghề này chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, kinh tế độc đáo. Sự kiện Tri thức dân gian khai thác, chế biến yến sào và Lễ hội Yến sào được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhắc nhở các thế hệ trách nhiệm gìn giữ, phát huy giá trị di sản mà tổ tiên để lại.
Ngành nghề có hơn 700 năm tuổi
Hằng năm, cứ đến ngày mồng 10 tháng 5 âm lịch, Lễ hội Yến sào được tổ chức tại đền thờ Tổ nghề yến sào trên đảo Hòn Nội, thuộc vùng biển Nha Trang. Từ sáng sớm, hậu duệ của những người khai sinh ngành nghề yến sào; những người gắn bó với ngành nghề yến sào ở Khánh Hòa nói riêng, khắp cả nước nói chung cùng tề tựu trong lễ phục trang nghiêm, tâm thế hướng thượng mà tiến hành nghi thức dâng lễ, thành kính tri ân, tưởng nhớ công đức lớn lao của thủy tổ, thánh mẫu; các vị tiền bối sáng lập, phát triển ngành nghề yến sào trong suốt hơn 700 năm qua.
Theo sử sách, năm 1328, thời nhà Trần, trong một chuyến công cán phương nam, Ðề đốc thủy quân Lê Văn Ðạt cùng đoàn quân của ông ghé vào đảo Hòn Tre. Tình cờ phát hiện một số đảo hoang có chim yến sinh sống, ông thành lập các đội thủy quân trực tiếp bảo vệ, khai thác và phát triển nguồn tài nguyên quý giá này. Từ đó, nghề khai thác yến sào thiên nhiên ra đời, và Ðề đốc thủy quân Lê Văn Ðạt được người đời sau suy tôn là Thủy tổ nghề yến sào. Cho đến hậu duệ của ông là các ông, bà Lê Văn Quang, Lê Thị Huyền Trâm thời Tây Sơn-Nguyễn Huệ là những người kế tục sự nghiệp. Riêng bà Lê Thị Huyền Trâm được nhân dân trong vùng suy tôn là Ðảo chủ Thánh Mẫu; dựng tượng trên đảo Hòn Nội.
Sau khi kết thúc phần nghi lễ trang nghiêm, phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao truyền thống như trình diễn các điệu hò, ca múa, chèo thuyền, lắc thúng… tạo nên một không gian văn hóa biển, đảo đa dạng, sinh động. Trong số các hoạt động đó, hội thi chế biến các món ăn từ nguyên liệu yến sào luôn có sức hấp dẫn, với những màn trình diễn nghệ thuật ẩm thực đầy sáng tạo, đặc sắc; tôn vinh những nét tinh hoa của ẩm thực yến sào. Món ăn dự thi được chấm cách chế biến, trình diễn nghệ thuật ẩm thực, lan tỏa giá trị văn hóa của ẩm thực yến sào.
Theo Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Yến sào Khánh Hòa Trịnh Thị Hồng Vân, đây là hoạt động thường niên, giúp các tầng lớp nhân dân cảm nhận được giá trị bổ dưỡng của yến sào đảo thiên nhiên Khánh Hòa cũng như nét văn hóa đặc sắc của ngành nghề yến sào nơi xứ sở non trầm, biển yến. Tại Lễ hội Yến sào, du khách có điều kiện tìm hiểu, khám phá thực tiễn đời sống của loài chim yến; cách khai thác tổ chim yến cũng như cách chế biến những món ăn có giá trị dinh dưỡng cao từ nguyên liệu tổ chim yến đảo thiên nhiên.
Sau nhiều năm tổ chức, đến năm 2013, khi được đưa vào nội dung Festival Biển Nha Trang, Lễ hội Yến sào ngày càng tạo được ấn tượng sâu sắc trong lòng du khách trong và ngoài nước về thiên nhiên, văn hóa, sản vật của vùng đất Nha Trang, Khánh Hòa. Nhiều khách nước ngoài đến với lễ hội thuộc lòng mấy câu hát dân gian: Yến sào Hòn Nội/Vịt lội Ninh Hòa/ Tôm hùm Bình Ba...
Nỗ lực gìn giữ, phát huy giá trị di sản
Đầu tháng 6/2025, Tri thức dân gian khai thác, chế biến yến sào và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa được vinh danh, đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo hồ sơ vinh danh, đến nay, trải qua lịch sử ngành nghề đã có hơn 700 năm, những tri thức dân gian về khai thác, chế biến yến sào của cộng đồng dân cư vùng đất Khánh Hòa chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, kinh tế độc đáo. Riêng Lễ hội Yến sào Khánh Hòa là sự kết tinh đặc sắc giữa tín ngưỡng dân gian và hoạt động kinh tế, vừa mang đậm giá trị văn hóa truyền thống, vừa đóng góp to lớn vào sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Yến sào Khánh Hòa Trịnh Thị Hồng Vân khẳng định: Sự kiện Tri thức dân gian và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhắc nhở trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di sản, một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa, tâm linh và tín ngưỡng sâu sắc mà các bậc tiền nhân đã dày công gìn giữ và phát triển. Nhiệm vụ của cộng đồng hôm nay là phải bảo tồn để di sản sống mãi, vươn xa, để những giá trị vô giá được lan tỏa mạnh mẽ trong lòng người dân Khánh Hòa cũng như du khách trong nước và quốc tế.
Sự kiện Tri thức dân gian và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa được vinh danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhắc nhở trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ và phát huy giá trị di sản, một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa, tâm linh và tín ngưỡng sâu sắc mà các bậc tiền nhân đã dày công gìn giữ và phát triển.
Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Yến sào Khánh Hòa Trịnh Thị Hồng Vân
Chiều trên đảo Hòn Nội, lất phất mưa. Nghệ nhân ngành nghề yến sào Võ Văn Cam cho hay, chiều tối, tầm nhìn kém nhưng chim yến bay vào hang với tốc độ và độ chính xác đáng kinh ngạc. Có hàng triệu tổ yến ken dày trên vách đá, nhưng không con nào vào nhầm tổ con nào. Những con chim yến dùng mỏ quệt qua quệt lại những sợi tơ mầu trắng (khoa học gọi đó là tâm dịch), để làm nên tổ yến, cho con người nguồn bổ dưỡng thiên nhiên quý giá.
Trong bộ sách Hải Thượng Y tông tâm lĩnh, danh y Lê Hữu Trác đánh giá yến sào là vị thuốc quý có tác dụng bồi dưỡng cơ thể, tăng cường sinh lực, làm sạch phổi và giúp cải lão hoàn đồng. Từ xưa, yến sào được xếp vào hàng “bát trân”, là một trong tám món ăn quý hiếm, được chế biến cầu kỳ chỉ dành cho các bậc vua chúa. Đơn cử như quốc yến triều Nguyễn được tổ chức một cách trang nghiêm, long trọng vào dịp lễ, Tết hay những sự kiện trọng đại. Thành phần tham dự là vua, hoàng thân, quốc thích, quan lại cao cấp. Thực khách được thưởng thức đại nhạc trước khi bắt đầu yến tiệc.
Xưa là vậy. Nay, giá trị bổ dưỡng của yến sào đảo thiên nhiên đã được phổ biến đến cộng đồng. Và, ẩm thực yến sào đã là một trong những nét văn hóa độc đáo của vùng đất Khánh Hòa. Yến sào đảo thiên nhiên nguyên chất có hương vị nồng nàn của biển cả. Đầu bếp dành nhiều thời gian, tâm sức chế biến những món ăn có sự kết hợp hài hòa âm dương, hàn nhiệt; phát huy ở mức cao nhất hàm lượng dưỡng chất có trong sản phẩm yến sào. Thưởng thức yến sào không chỉ có nhấm nháp hương vị tinh hoa của trời đất mà còn cảm thụ những nét tinh tế trong nghệ thuật chế biến món ăn; sự hài hòa trong hương vị và sắc màu; sự phù hợp tinh tế của thời gian, không gian và xúc cảm thăng hoa của tâm thế con người.
Đến với thành phố biển Nha Trang, nếu có nhu cầu, du khách được đưa ra tham quan đảo Hòn Nội, tận mắt nhìn thấy đàn chim yến về tổ; làm tổ trên vách đá cheo leo. Và, cũng ở đây, khách có thể nghe câu hát ngân nga: Khánh Hòa là xứ Trầm hương/Non cao biển rộng người thương đi về/Yến sào ngon ngọt tình quê...
Ngày 10/1/2026, Công ty TNHH Nhà nước Một thành viên Yến sào Khánh Hòa xuất sắc lọt vào Top 20 Doanh nghiệp văn hóa, uy tín năm 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam công bố. Giải thưởng Doanh nghiệp văn hóa, uy tín năm 2025 ghi nhận những đóng góp thiết thực của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, tạo động lực thúc đẩy nâng cao chuẩn mực đạo đức kinh doanh, phát triển bền vững và thực hiện tốt trách nhiệm với xã hội.
