Gắn hoạt động với nhu cầu của người dân
Hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở có vai trò quan trọng trong tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, phát triển văn hóa đọc, học tập cộng đồng và tăng cường gắn kết dân cư. Đây cũng là không gian để bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng nếp sống văn minh và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.
Theo thông tin tại phiên giải trình của Thường trực Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội ngày 30/9/2026, toàn thành phố có 4.715 công trình thiết chế văn hóa, thể thao tại 126 xã, phường. Trong đó, 4.481 thiết chế được bố trí tại các thôn, tổ dân phố. Hệ thống công trình rộng khắp tạo điều kiện để người dân tiếp cận các hoạt động văn hóa, thể thao ngay tại địa bàn sinh sống. Tuy nhiên, số lượng công trình chưa phản ánh đầy đủ chất lượng hoạt động và hiệu quả phục vụ cộng đồng.
Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025 cũng đặt ra yêu cầu rà soát, sắp xếp lại phương thức quản lý, khai thác và vận hành các thiết chế. Quá trình chuyển giao công trình, tài sản và trách nhiệm quản lý, nhất là đối với những thiết chế trước đây thuộc cấp huyện, đòi hỏi các địa phương xác định đơn vị phụ trách, nguồn lực duy trì hoạt động và phương án sử dụng phù hợp.
Tại các cuộc giám sát, khảo sát về lĩnh vực này, thành phố đặt vấn đề không chỉ bảo đảm có công trình mà còn phải phát huy được công năng, tổ chức hoạt động thường xuyên và đáp ứng nhu cầu thực tế. Một số thiết chế còn hạn chế về cơ sở vật chất, quy mô hoặc điều kiện vận hành; một số công trình chưa khai thác hết khả năng sử dụng. Đối với các công trình có chi phí vận hành lớn như bể bơi, nhà thi đấu, sân thể thao, việc bảo đảm kinh phí duy trì cũng là vấn đề cần được tính toán.
Trước yêu cầu đó, Hà Nội xác định đổi mới nội dung, phương thức tổ chức hoạt động, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất hiện có là một trong những giải pháp quan trọng. Thay vì chỉ chú trọng đầu tư xây dựng, các địa phương cần quan tâm hơn đến việc tổ chức sinh hoạt, thu hút người tham gia, phát huy vai trò của các câu lạc bộ và huy động sự đóng góp của cộng đồng.
Thực hiện Kế hoạch số 128/KH-UBND ngày 30/3/2026 của Ủy ban nhân dân thành phố về triển khai Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Ban Thường vụ Thành ủy thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội đã triển khai thí điểm mô hình tổ chức hoạt động tại các thiết chế văn hóa cơ sở. Theo thông tin được công bố trong tháng 8/2026, cả 126 xã, phường đã đăng ký triển khai mô hình “Mỗi xã, phường có một mô hình hay, cách làm hiệu quả phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở”.
Đổi mới cách tổ chức, phát huy cơ sở vật chất hiện có
Một trong những điểm đáng chú ý trong cách làm của Hà Nội là lựa chọn mô hình trên cơ sở điều kiện thực tế của từng địa bàn, không áp dụng một phương thức tổ chức cứng nhắc cho toàn thành phố.
Trong quá trình thí điểm, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội xác định ba nhóm thiết chế đại diện, gồm nhà văn hóa có cơ sở vật chất tương đối đầy đủ tại các xã trung tâm; nhà văn hóa có khu thể thao tại các phường ven đô; và nhà văn hóa tại các phường trung tâm có diện tích cơ bản đáp ứng yêu cầu nhưng không có khuôn viên, cần bố trí hoạt động ngoài trời tại không gian công cộng phù hợp. Cách phân nhóm này giúp địa phương lựa chọn nội dung hoạt động theo điều kiện mặt bằng, cơ sở vật chất và đặc điểm dân cư.
Ngày 4/8/2026, mô hình thí điểm tổ chức hoạt động tại Nhà văn hóa-Khu thể thao thôn Vạn Điểm, xã Phú Xuyên, được ra mắt. Các hoạt động tại đây được sắp xếp theo nội dung, thời gian, địa điểm và nhóm đối tượng tham gia, bao gồm sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, phát triển văn hóa đọc, học tập cộng đồng và những hoạt động gắn với bản sắc làng nghề mộc Vạn Điểm.
Tại mô hình này, các khu chức năng như khu tập võ, khu dưỡng sinh, khu vui chơi trẻ em, phòng đọc sách và phòng cộng đồng số góp phần tạo thêm điều kiện để người dân tham gia các hoạt động phù hợp với nhu cầu. Việc tổ chức lại những hoạt động sẵn có, đồng thời kết nối các nhóm đối tượng sử dụng công trình, là hướng đi nhằm nâng cao hiệu quả khai thác cơ sở vật chất.
Từ thực tiễn thí điểm, các địa phương có thể nghiên cứu những mô hình như nhà văn hóa mở, điểm sinh hoạt cộng đồng đa chức năng; điểm văn hóa-thể thao liên thế hệ; tủ sách, thư viện cộng đồng; sân chơi, bãi tập an toàn, thân thiện. Với những khu vực thiếu không gian ngoài trời, việc phối hợp sử dụng không gian công cộng phù hợp cũng có thể góp phần mở rộng địa điểm sinh hoạt cho người dân.
Đối với hoạt động thể thao, cần quan tâm phát triển các điểm tập luyện ngoài trời, câu lạc bộ thể dục, thể thao cơ sở tự quản và giải thể thao định kỳ. Việc chia sẻ sân bãi, nhà đa năng, bể bơi trường học ngoài giờ, tổ chức dạy bơi và hướng dẫn kỹ năng phòng, chống đuối nước cho trẻ em cũng là những mô hình được thành phố khuyến khích xem xét, vận dụng theo điều kiện cụ thể.
Trong lĩnh vực văn hóa, các địa phương có thể tổ chức hoạt động bảo tồn, truyền dạy nghệ thuật truyền thống Hà Nội như chèo, ca trù, múa rối, hát văn; gắn sinh hoạt tại nhà văn hóa với việc gìn giữ bản sắc văn hóa, nghề truyền thống và di sản tại cộng đồng. Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ số để công khai lịch hoạt động, cung cấp thông tin câu lạc bộ, số hóa tài nguyên văn hóa địa phương và tiếp nhận ý kiến người dân có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng quản lý, tổ chức hoạt động.
Lấy hiệu quả phục vụ cộng đồng làm thước đo
Ngày 19/10/2026, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng ký ban hành Kế hoạch số 405/KH-UBND về tổ chức phong trào thi đua “Mỗi xã, phường có mô hình hay, cách làm hiệu quả, phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở” giai đoạn 2026-2030. Phong trào được triển khai từ quý IV/2026 đến hết năm 2030, hướng tới tạo chuyển biến trong quản lý, khai thác, sử dụng và phát huy công năng các thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở.
Theo kế hoạch, trong quý IV/2026, 100% Ủy ban nhân dân xã, phường phải rà soát hiện trạng, nhu cầu của cộng đồng, đăng ký ít nhất một mô hình hoặc cách làm, xác định chỉ số ban đầu và phương án triển khai. Thành phố phấn đấu đến hết năm 2030, 100% xã, phường có ít nhất một mô hình hay hoặc cách làm hiệu quả, có kết quả cụ thể, được đánh giá, duy trì và có khả năng nhân rộng.
Để thực hiện mục tiêu này, việc rà soát cần bao quát cơ sở vật chất, trang thiết bị, quỹ đất, hiện trạng sử dụng, mô hình quản lý, nhân lực vận hành, nguồn kinh phí, tần suất hoạt động, đối tượng tham gia và nhu cầu thực tế của người dân. Đối với các công trình thể thao, cần kiểm tra điều kiện an toàn, tình trạng trang thiết bị và việc sử dụng đúng mục đích; đồng thời xác định những công trình hoạt động hiệu quả, hoạt động hạn chế hoặc chưa khai thác hết công năng để có giải pháp phù hợp.
Thành phố cũng yêu cầu các mô hình xác định mục tiêu, đối tượng phục vụ, địa điểm, chủ thể quản lý, nội dung hoạt động, nguồn lực, sản phẩm đầu ra, chỉ số đánh giá và phương án duy trì. Việc đánh giá được thực hiện theo bảy nhóm tiêu chí, với tổng thang điểm 100, trong đó chú trọng hiệu quả khai thác thiết chế, hiệu quả xã hội và cộng đồng, mức độ tham gia và hài lòng của người dân, tính bền vững và khả năng nhân rộng.
Cùng với trách nhiệm của chính quyền cơ sở, sự tham gia của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị-xã hội, trường học, câu lạc bộ và cộng đồng dân cư có ý nghĩa quan trọng đối với việc duy trì hoạt động. Công khai lịch sinh hoạt, nội quy và đầu mối phụ trách sẽ giúp người dân thuận tiện tiếp cận, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng tham gia giám sát, đóng góp ý kiến và cùng quản lý các không gian sinh hoạt chung.
Phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở vì vậy không chỉ là nhiệm vụ về quản lý công trình, mà còn là yêu cầu đổi mới cách tổ chức các hoạt động phục vụ nhân dân. Khi mỗi thiết chế được vận hành phù hợp với điều kiện địa bàn, có chương trình hoạt động thiết thực và thu hút được sự tham gia thường xuyên của cộng đồng, nguồn lực đã đầu tư mới được khai thác hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần và thể chất của người dân Thủ đô.
