Nền tảng nâng sức cạnh tranh

Trong bối cảnh chi phí đầu vào, yêu cầu về chất lượng và sức ép cạnh tranh ngày càng lớn, nhiều doanh nghiệp đang tìm lời giải cho bài toán năng suất bằng việc đầu tư công nghệ, đẩy mạnh tự động hóa và chuyển đổi số. Từ những dây chuyền sản xuất hiện đại đến mô hình nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ mới không chỉ giúp giảm chi phí, nâng chất lượng, mà còn mở ra dư địa tăng thu nhập cho người lao động.

Tự động hóa giúp tăng năng suất

Công ty cổ phần Đầu tư và Thương mại TNG là doanh nghiệp may mặc xuất khẩu lớn nhất tỉnh Thái Nguyên với 12 nhà máy, hơn 19.000 công nhân. Trong bối cảnh xung đột ở Trung Đông vẫn diễn biến phức tạp, giá nhiên liệu biến động, trong khi giá bán sản phẩm giảm, doanh thu tám tháng đầu năm 2026 của TNG vẫn đạt 7.236 tỷ đồng, tăng 22% so với cùng kỳ năm 2025. Đạt được kết quả đó là nhờ thời gian qua, doanh nghiệp đẩy mạnh số hóa, tự động hóa các quy trình sản xuất nhằm giảm nhân lực, tăng năng suất, nâng chất lượng sản phẩm và tối ưu nguyên liệu, từ đó giảm giá thành, tăng sức cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

Nhiều công đoạn ở các khâu sản xuất trước đây phải sử dụng sức người nay đã được tự động hóa. Việc vận chuyển bán thành phẩm, thành phẩm trong nhà máy được thay thế bằng xe tự hành AVG chạy điện. Ở khâu cắt, toàn bộ các chi tiết cấu thành quần, áo được trải vải và cắt tự động, mỗi máy chỉ cần một người điều khiển. Tại các dây chuyền may, hệ thống treo thông minh tự động đưa bán thành phẩm đến từng vị trí làm việc, điều tiết nhu cầu và chuyển sản phẩm về vị trí tập kết sau khi hoàn thiện.

Hiệu quả được lượng hóa rõ ràng. Một dây chuyền may với 50 lao động hiện mang lại giá trị từ 1.400-2.000 USD/ngày, gần gấp ba lần so với trước khi ứng dụng tự động hóa. Giá trị bình quân mỗi công nhân tạo ra khoảng 29 USD/ngày, tăng hơn 10 USD/ngày so với trước. Giá thành sản phẩm giảm 30-40% so với thời điểm 5 năm trước, trong khi thu nhập bình quân của công nhân tăng từ 8-12%/năm. Phó Tổng Giám đốc TNG Lê Xuân Vĩ cho biết, mỗi năm doanh nghiệp đầu tư từ 200 tỷ đồng trở lên cho nghiên cứu, ứng dụng và đầu tư thiết bị, công nghệ mới. Với TNG, đầu tư công nghệ không đơn giản là thay thế lao động thủ công, mà để tạo ra năng suất cao hơn, sản phẩm đồng nhất, giảm lỗi và sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn.

Trong ngành vật liệu xây dựng, việc đổi mới công nghệ lại giúp mở rộng năng lực sản xuất và tạo ra những dòng sản phẩm mới. Công ty trách nhiệm hữu hạn Vitto-VP (tỉnh Phú Thọ) hiện có hơn 500 cán bộ, nhân viên vận hành các dây chuyền sản xuất gạch ốp lát cao cấp nhập khẩu từ Italia và Tây Ban Nha, tổng công suất hơn 20 triệu m²/năm. Đầu năm 2026, doanh nghiệp đầu tư dây chuyền ép cán Continua+ của Italia, cho phép phát triển sản phẩm có kích thước tới 1.800 x 3.600mm, đồng thời nâng độ phẳng, độ cứng và tính ổn định của sản phẩm. Đầu tư công nghệ tại Vitto-VP không dừng ở việc nâng cao công suất. Doanh nghiệp tối ưu sử dụng nhiên liệu, nghiên cứu chuyển sang nhiên liệu sinh khối, từng bước sử dụng xe nâng điện và định hướng đưa điện mặt trời vào sản xuất.

Câu chuyện của Vitto-VP cho thấy, năng suất sản xuất không thể tách rời yêu cầu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải. Điều này thể hiện rõ ở những doanh nghiệp đã trải qua nhiều thập niên phát triển và phải liên tục đổi mới để đứng vững trên thị trường. Công ty cổ phần Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao là một thí dụ. Từ Nhà máy Supe Phốt phát Lâm Thao thành lập cách đây 65 năm, doanh nghiệp đã trải qua nhiều giai đoạn khó khăn, nhưng duy trì và phát triển bằng đổi mới công nghệ, nâng năng suất lao động. Từ năm 2021-2024, doanh nghiệp lần lượt cải tạo, nâng cấp hệ thống điều khiển tự động phân tán tại dây chuyền a-xít, hệ thống SCADA/PLC điều khiển phối liệu NPK và hệ thống cân đóng bao tự động. Nhờ đó, năng suất lao động bình quân tăng khoảng 10-15% so với trước khi ứng dụng công nghệ mới.

Cùng với tự động hóa, công ty thực hiện số hóa quản trị, chuỗi cung ứng và phân tuyến bán hàng; áp dụng tem thông minh QR Code hai lớp để truy xuất nguồn gốc; triển khai Hệ thống quản lý năng lượng ISO 50001:2018, sử dụng thiết bị tiết kiệm điện và tối ưu hệ thống truyền động. Điện năng tiêu thụ trên một đơn vị sản phẩm nhờ đó giảm khoảng 3-5%. Hiệu quả của tự động hóa càng rõ khi đặt cạnh phương thức sản xuất thủ công. Một cơ sở phối trộn bằng tay cần 4 lao động làm cả ngày để trộn 10 tấn phân, trong khi tại công ty này, một lao động vận hành máy có thể xử lý 20-25 tấn mỗi giờ, đồng thời kiểm soát tốt hơn tỷ lệ hao hụt dưỡng chất.

Đổi mới công nghệ, nâng cao sức cạnh tranh

Tại các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, công nghệ không chỉ làm thay đổi cách thức sản xuất, mà còn kéo theo yêu cầu mới về chất lượng nguồn nhân lực. Nestlé Việt Nam, sau hơn 30 năm hoạt động tại Việt Nam, đang đẩy mạnh tự động hóa trong sản xuất. Tại Nhà máy Nestlé Trị An, dây chuyền đóng gói cà-phê hòa tan trong hũ thủy tinh được đưa vào vận hành từ ngày 21/8, với công suất hơn 350.000 hũ/ngày. Dây chuyền vận hành đồng bộ từ tiếp nhận nguyên liệu đến hoàn thiện sản phẩm, tích hợp cảm biến, camera và quản lý dữ liệu theo thời gian thực, qua đó nâng hiệu quả vận hành và hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Trước khi vận hành dây chuyền, các kỹ sư và nhân viên Việt Nam được đào tạo tại Anh, Tây Ban Nha và Australia, đồng thời làm việc trực tiếp với chuyên gia quốc tế trong quá trình lắp đặt, vận hành thử và chuẩn hóa quy trình. Theo Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam Binu Jacob, đây là sự kết hợp giữa ứng dụng công nghệ, chuyển giao tri thức, phát triển nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo.

Để công nghệ phát huy hiệu quả, doanh nghiệp phải đồng thời nâng chất lượng nhân lực, tổ chức lại sản xuất và thay đổi phương thức quản trị. Tại Công ty cổ phần Sản xuất thương mại Việt Mỹ Đồng Nai, robot được đưa vào nhiều công đoạn trong nhà máy sản xuất hàng nội, ngoại thất xuất khẩu nhằm tăng năng suất, chất lượng và giảm lao động giản đơn. Nhờ đó, doanh nghiệp vừa nâng hiệu quả sản xuất, vừa có điều kiện tăng thu nhập, giữ chân công nhân lành nghề và kỹ sư chất lượng cao.

Công nghệ cũng tạo ra những thay đổi rõ rệt ở khu vực kinh tế tập thể. Hợp tác xã Nông nghiệp Tuấn Ngọc, phường Long Trường, Thành phố Hồ Chí Minh, ứng dụng các cảm biến IoT vào trồng rau thủy canh, theo dõi liên tục độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng và nồng độ dinh dưỡng, từ đó tự động điều chỉnh môi trường canh tác. Trước năm 2022, mô hình truyền thống cần 3 nhân công cho mỗi 1.000m² diện tích canh tác. Từ năm 2022, hợp tác xã bắt đầu tự động hóa các công đoạn thông gió, phun sương, cắt nắng và thủy canh. Năng suất tăng từ 60 lên 70-80 kg/ngày/1.000m². Đến năm 2024, hệ thống giám sát IoT được triển khai đồng loạt, giúp sản lượng tiếp tục tăng lên 90-100 kg/ngày/1.000m², trong khi nhu cầu nhân công giảm 50%. Thu nhập bình quân của người lao động tại hợp tác xã tăng từ 5,5 triệu đồng lên khoảng 8 triệu đồng/tháng/người; vị trí quản lý đạt 12-14 triệu đồng/tháng. Việc kiểm soát tốt môi trường nhà màng giúp sản lượng rau ổn định ngay cả trong mùa mưa bão.

Công nghệ không chỉ dịch chuyển lao động khỏi những công đoạn thủ công, nặng nhọc, mà còn tạo dư địa để người lao động đảm nhiệm những công việc đòi hỏi kỹ năng cao hơn. Tại Công ty cổ phần Giày Thiên Lộc, máy may vi tính và máy cắt vi tính được đưa vào quy trình sản xuất giày thể thao xuất khẩu, trong đó sản phẩm mang thương hiệu Puma chiếm khoảng 80% công suất. Theo ông Lê Quang Hưng, Phó Chủ tịch Công đoàn cơ sở, ứng dụng công nghệ giúp tối ưu quy trình, nâng năng suất, chất lượng và giảm chi phí lao động. Nếu một công nhân may thủ công trong 10 giờ chỉ làm được 36 đôi giày, thì với máy may vi tính đạt 504 đôi, gấp 14 lần.

Trong bối cảnh sức ép cạnh tranh ngày càng lớn, năng suất đang trở thành một trong những yếu tố quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đồng thời là thước đo quan trọng của hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đầu tư cho công nghệ là đầu tư cho năng suất; nhưng để năng suất thật sự trở thành động lực tăng trưởng, doanh nghiệp phải đồng thời đầu tư cho con người, đổi mới quản trị và làm chủ công nghệ. Khi đó, giá trị tạo ra không chỉ lớn hơn từ mỗi công đoạn sản xuất, mà còn tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng sức cạnh tranh, đi sâu hơn vào những khâu có giá trị gia tăng cao