Đây không chỉ là đợt cao điểm thực thi, mà còn là yêu cầu nâng chuẩn thực thi sở hữu trí tuệ.
Xác định đúng vi phạm để nâng hiệu quả thực thi
Trong đời sống, một túi xách gắn logo giả, một bao bì nhái, một sản phẩm ghi sai xuất xứ, hoặc một lô hàng không rõ nguồn gốc... thường được người tiêu dùng gọi chung là hàng giả. Nhưng pháp luật không xử lý mọi vi phạm theo một cách, bởi có hàng giả về công dụng, chất lượng, thành phần; hàng giả về nhãn hàng hóa, bao bì, nguồn gốc, xuất xứ; tem, nhãn, bao bì giả; giả mạo về sở hữu trí tuệ. Và cũng có hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp nhưng chưa chắc là hàng giả mạo nhãn hiệu.
Sự phân biệt đó sẽ quyết định cách Nhà nước bảo vệ thị trường. Chẳng hạn, nếu một sản phẩm giả về chất lượng, công dụng, vấn đề trung tâm là an toàn, tiêu chuẩn, sức khỏe người tiêu dùng và trật tự thương mại. Một sản phẩm gắn nhãn hiệu giả mạo thì vấn đề quan tâm là hành vi đánh lừa người tiêu dùng và chiếm đoạt uy tín của thương hiệu. Một sản phẩm chỉ sử dụng dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn thì cơ quan thực thi lại phải đánh giá kỹ hơn về phạm vi quyền, nhóm hàng, kênh tiêu thụ và bối cảnh sử dụng.
Thí dụ, gần đây, trong vụ án tại Công ty Trách nhiệm hữu hạn Công nghệ Herbitech (trụ sở tại Hà Nội) sản xuất thực phẩm chức năng giả với quy mô đặc biệt lớn, kéo dài nhiều năm, cơ quan chức năng đã truy tố 19 bị can về các tội danh liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, vi phạm quy định về kế toán và rửa tiền. Với nhóm hành vi này, trọng tâm trước hết là hàng giả, chất lượng, công dụng và an toàn người tiêu dùng, chứ không phải là chuyện thương hiệu.
Trong sở hữu trí tuệ, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý là nhóm cần được xử lý nhanh và đủ sức răn đe. Đây thường là những trường hợp hàng hóa, bao bì, tem, nhãn gắn dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ.
Chẳng hạn Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Việt Hải (Thành phố Hồ Chí Minh) sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý Phú Quốc cho sản phẩm nước mắm của mình là vụ điển hình về xâm phạm chỉ dẫn địa lý được bảo hộ và lừa dối nguồn gốc xuất xứ. Lực lượng chức năng đã kiểm tra, tạm giữ 920 chai nước mắm để xử lý theo quy định. Loại vi phạm này gây thiệt hại trực tiếp cho người tiêu dùng, khiến họ bị mất tiền, bị đánh lừa về nguồn gốc, chất lượng hàng hóa, và xói mòn niềm tin vào thị trường. Với thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm, hàng tiêu dùng thiết yếu hoặc sản phẩm trẻ em, rủi ro còn có thể vượt ra ngoài thiệt hại kinh tế.
Trong sở hữu trí tuệ, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và hàng hóa giả mạo chỉ dẫn địa lý là nhóm cần được xử lý nhanh và đủ sức răn đe. Đây thường là những trường hợp hàng hóa, bao bì, tem, nhãn gắn dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ.
Tuy nhiên, với hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp lại cần được cơ quan chức năng đánh giá kỹ lưỡng, không vội quy kết là hàng giả. Thực tế, một dấu hiệu tương tự nhãn hiệu được bảo hộ có thể gây nhầm lẫn, song không phải lúc nào cũng là hàng giả, vì có thể liên quan đến đại lý, gia công, nhập khẩu song song, tranh chấp hợp đồng, phạm vi bảo hộ hoặc cách sử dụng thực tế trên thị trường. Vì vậy, những vụ việc này không nên bị mặc nhiên coi là hàng giả hoặc chuyển sang xử lý hình sự.
Chẳng hạn, vụ tranh chấp giữa dấu hiệu “ASANZO” và nhãn hiệu “ASANO” cách đây nhiều năm đã được xét xử, qua đó cho thấy một dấu hiệu tương tự nhãn hiệu không nên bị gọi là “hàng giả”. Nhiều trường hợp phải được xem xét như tranh chấp xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và cần đối chiếu phạm vi bảo hộ, hàng hóa liên quan, cách sử dụng thực tế và khả năng gây nhầm lẫn.
Do đó, một hệ thống thực thi quyền sở hữu trí tuệ tốt không phải là hệ thống xử thật nặng mọi tranh chấp nhãn hiệu mà cần chuẩn hóa cách phân loại vi phạm trong thực thi, qua đó xác định đúng thẩm quyền xử lý của các cơ quan như quản lý thị trường, hải quan, công an, tòa án và cơ quan chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
Hiệu quả thực thi sở hữu trí tuệ còn phụ thuộc vào việc lựa chọn cách xử lý phù hợp. Hàng giả mạo rõ ràng, có tổ chức, quy mô lớn, ảnh hưởng sức khỏe, an toàn hoặc đi qua biên giới cần được xử lý nhanh, mạnh. Tranh chấp phức tạp về tương tự gây nhầm lẫn, phạm vi bảo hộ, đại lý, gia công hoặc nhập khẩu song song cần được đánh giá thận trọng. Những vụ gây thiệt hại lớn cần mở rộng vai trò của cơ chế dân sự để bồi thường thiệt hại và truy trách nhiệm của các mắt xích trong chuỗi phân phối, thay vì chỉ trông chờ vào từng đợt cao điểm kiểm tra, xử lý.
Chống hàng giả gắn với bảo vệ tài sản sở hữu trí tuệ
Với các địa phương, chống hàng giả không chỉ là nhiệm vụ kiểm tra thị trường mà phải gắn với chiến lược bảo vệ tài sản cạnh tranh của chính địa phương như: Sản phẩm chủ lực, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể, sản phẩm OCOP, vùng nguyên liệu và uy tín của cộng đồng sản xuất.
Thực tế, nhiều sản phẩm đặc trưng như sâm Ngọc Linh hay yến sào Khánh Hòa đã mất nhiều năm để xây dựng niềm tin của người tiêu dùng, nhưng chỉ cần vài vụ giả mạo nguồn gốc, bao bì nhái hoặc lợi dụng tên địa danh lan rộng trên mạng, uy tín thị trường có thể bị tổn thương rất nhanh. Không chỉ doanh nghiệp thiệt hại, mà người sản xuất, nhà phân phối, ngành du lịch và uy tín của địa phương cũng bị ảnh hưởng.
Bởi vậy, quyền sở hữu trí tuệ không nên chỉ được nhìn như các thủ tục đăng ký, mà cần coi là công cụ quản trị phát triển. Địa phương cần xây dựng dữ liệu thực thi cho các sản phẩm chủ lực, bao gồm văn bằng bảo hộ, chủ thể được quyền sử dụng, mẫu hàng thật, dấu hiệu nhận diện hàng giả, bao bì hợp pháp, hệ thống phân phối, gian hàng chính thức và thông tin phản ánh từ người tiêu dùng. Chủ sở hữu quyền cần chủ động cung cấp thông tin, đồng thời Nhà nước xây dựng cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã, chủ thể chỉ dẫn địa lý và sản phẩm OCOP, cùng với cơ chế phối hợp nhanh giữa các lực lượng thực thi, cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương.
Trong bối cảnh hoạt động mua bán ngày càng chuyển mạnh lên môi trường số, yêu cầu quản trị này càng trở nên cấp thiết. Nếu không được quản trị tốt, chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể hoặc sản phẩm OCOP rất dễ bị lạm dụng, làm nhái, mạo danh trên cả thị trường truyền thống lẫn thương mại điện tử.
Chống hàng giả trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở việc xử lý người bán cuối cùng, mà cần lần theo cả chuỗi để thu thập chứng cứ: nguồn hàng, kho hàng, hoạt động quảng cáo, giao hàng, dòng tiền và các tài khoản liên quan. Ở đây, Luật Sở hữu trí tuệ cần được vận hành đồng bộ với pháp luật về thương mại điện tử và các quy định về dữ liệu, an toàn mạng.
Việc chống hàng giả trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, livestream, hàng giả có thể biến mất trong một ngày, nhưng rồi lại xuất hiện trở lại dưới một tên khác. Vì vậy, chống hàng giả trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở việc xử lý người bán cuối cùng, mà cần lần theo cả chuỗi để thu thập chứng cứ: nguồn hàng, kho hàng, hoạt động quảng cáo, giao hàng, dòng tiền và các tài khoản liên quan. Ở đây, Luật Sở hữu trí tuệ cần được vận hành đồng bộ với pháp luật về thương mại điện tử và các quy định về dữ liệu, an toàn mạng.
Một nền kinh tế muốn phát triển dựa trên chất lượng, thương hiệu và đổi mới sáng tạo không thể để hàng giả, hàng xâm phạm quyền và hành vi chiếm dụng uy tín làm xói mòn niềm tin thị trường.
Nâng chuẩn thực thi sở hữu trí tuệ không chỉ là xử lý nhiều vụ hơn hay xử phạt nặng hơn, mà là xác định đúng bản chất vi phạm, lựa chọn cách xử lý phù hợp và bảo vệ kịp thời các giá trị cạnh tranh của doanh nghiệp và địa phương.
