Bổ sung quy định trách nhiệm các hội quần chúng
Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Quyết Chiến, Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết, thực hiện dân chủ ở cơ sở là một trong những phương thức quan trọng để phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, bảo đảm quyền được biết, được tham gia ý kiến, được quyết định những vấn đề theo quy định của pháp luật và được kiểm tra, giám sát việc tổ chức thực hiện. Đây là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường đồng thuận xã hội, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng hoạt động của các cơ quan, tổ chức.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, có hiệu lực từ ngày 1/7/2023, đã tạo cơ sở pháp lý tương đối toàn diện cho việc thực hiện dân chủ tại xã, phường, cộng đồng dân cư, cơ quan, đơn vị và tổ chức có sử dụng lao động.
Luật từng bước đưa các yêu cầu về công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình, tiếp nhận và giải quyết kiến nghị của người dân vào khuôn khổ pháp luật; qua đó góp phần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu, phát huy vai trò giám sát của Nhân dân và hạn chế tình trạng dân chủ hình thức.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng đặt ra những yêu cầu mới. Quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và phát huy vai trò của các tổ chức trong hệ thống chính trị đòi hỏi pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở phải tiếp tục được hoàn thiện, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn.
Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam cũng cho biết, dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) lần này có nhiều nội dung đổi mới đáng chú ý. Theo thông tin công bố về dự thảo trình Quốc hội, việc cơ cấu lại các quy định theo hướng tinh gọn, giảm số điều từ 91 xuống còn 65 điều, đồng thời kế thừa những nội dung còn phù hợp, thể hiện yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, quy định rõ những nguyên tắc, trách nhiệm cơ bản và tăng tính linh hoạt trong tổ chức thực hiện.
Đáng quan tâm, dự thảo bổ sung các quy định gắn thực hiện dân chủ với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền; chú trọng bảo đảm điều kiện thực hiện dân chủ cho các nhóm đối tượng, địa bàn còn khó khăn; thúc đẩy thực hiện dân chủ trên nền tảng số; hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan. Những nội dung này có ý nghĩa thiết thực, góp phần đưa dân chủ đi vào thực chất, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân gắn với trách nhiệm, trật tự và hiệu quả thực thi pháp luật.
Đặc biệt, dự thảo lần này bổ sung quy định về trách nhiệm của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đây là bước phát triển có ý nghĩa, phù hợp với yêu cầu tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ (như VUSTA) trong tình hình mới.
Với đặc thù là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, có mạng lưới hội thành viên và các tổ chức khoa học và công nghệ trực thuộc, VUSTA có điều kiện phát huy trí tuệ chuyên gia, nhà khoa học trong tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật; tiếp nhận, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ gửi tới Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; tham gia tư vấn, phản biện xã hội góp phần nâng cao chất lượng chính sách, pháp luật và thực thi chính sách, pháp luật.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, có hiệu lực từ ngày 1/7/2023, đã tạo cơ sở pháp lý tương đối toàn diện cho việc thực hiện dân chủ tại xã, phường, cộng đồng dân cư, cơ quan, đơn vị và tổ chức có sử dụng lao động.
Vì vậy, việc xác định rõ vị trí, vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ không chỉ có ý nghĩa đối với VUSTA, mà còn góp phần phát huy tốt hơn tiềm năng, thế mạnh của các hội thành viên, các tổ chức khoa học và công nghệ và các tổ chức xã hội nói chung trong xây dựng nền dân chủ thực chất, rộng mở và có trách nhiệm.
Thực hiện dân chủ trên nền tảng số
Góp ý và dự thảo luật, ông Trần Văn Miều, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam đề nghị dự thảo thể hiện rõ quan điểm lấy dân làm gốc, gắn công khai, minh bạch với các thông tin về mục tiêu, nguồn lực và tiến độ thực hiện. Đồng thời, cần khẳng định rõ vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nhân dân và báo chí. Theo ông, báo chí có vai trò quan trọng trong phát hiện sai phạm, tham nhũng, tiêu cực ở cơ sở, nhưng nội dung này cần được đề cập rõ hơn trong dự thảo.
Ông Trần Văn Miều cũng đề nghị làm rõ khái niệm “cơ sở” để bảo đảm bao quát các mô hình tổ chức hiện nay. Đối với đơn vị sự nghiệp công lập, đặc biệt là cơ sở giáo dục, cần có quy định cụ thể hơn về thực hiện dân chủ, phù hợp với đặc thù hoạt động và mối quan hệ trực tiếp với người dân, phụ huynh, học sinh.
Cơ bản đồng tình với định hướng sửa đổi tại dự thảo luật, Tiến sĩ Lê Công Lương, nguyên Phó Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết: Dự thảo cần quy định cụ thể thời hạn phản hồi đối với các ý kiến, kiến nghị hợp lệ; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền thông báo kết quả xử lý, nêu rõ lý do và thời gian dự kiến hoàn thành nếu chưa thể giải quyết đúng hạn. Quy trình tiếp nhận, theo dõi và công khai kết quả xử lý kiến nghị cũng cần được quy định thống nhất, tránh tình trạng lấy ý kiến mang tính hình thức.
Đối với việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số, ông Lương cho rằng, đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, nhưng cần tính đến sự khác biệt về khả năng tiếp cận công nghệ, kỹ năng số và hạ tầng giữa các nhóm dân cư. Nền tảng số nên là phương thức bổ trợ, không thay thế hoàn toàn hình thức trực tiếp, bằng văn bản hoặc thông qua đại diện cộng đồng; đồng thời phải bảo đảm xác thực người tham gia, bảo mật thông tin cá nhân và tính minh bạch của kết quả.
Tại hội thảo, các đại biểu đã đóng góp ý kiến xuất phát từ thực tiễn, bảo đảm căn cứ pháp lý và lập luận khoa học, có sự liên thông và đồng bộ với các luật có liên quan, đồng thời thể hiện tinh thần xây dựng, trách nhiệm và mong muốn hoàn thiện thể chế.
Trên cơ sở đó, VUSTA sẽ nghiêm túc tổng hợp, chắt lọc các kiến nghị xác đáng để gửi tới các cơ quan có thẩm quyền, phục vụ quá trình Quốc hội xem xét, thảo luận dự án Luật tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đang diễn ra từ ngày 17/10/2026.
