Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, hoạt động này vẫn còn hạn chế, đòi hỏi có giải pháp đồng bộ, hiệu quả để phát huy hơn nữa tiềm năng, trí tuệ của đội ngũ trí thức trong giai đoạn tới.
Chưa đi vào chiều sâu, thực chất
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định rõ nhiệm vụ, vai trò của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội) trong sự nghiệp phát triển đất nước, nhất là chức năng tư vấn, phản biện và giám định xã hội đối với các chủ trương, chính sách lớn trong bối cảnh khoa học và công nghệ phát triển nhanh, yêu cầu chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và thích ứng biến đổi khí hậu ngày càng cấp thiết.
Cùng với đó, Nghị định số 126/2024/NĐ-CP của Chính phủ về tổ chức, hoạt động và quản lý hội đã cụ thể hóa chủ trương của Đảng, tạo cơ sở pháp lý và điều kiện thuận lợi để các hội tham gia tư vấn, phản biện các chương trình, dự án, đề án quan trọng.
Thực tế cho thấy, hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội thời gian qua đã từng bước khẳng định vai trò, phát huy trí tuệ đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong và ngoài hệ thống Liên hiệp Hội.
Nhiều ý kiến khoa học có giá trị đã cung cấp cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý, góp phần làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn của các chủ trương, chính sách.
Nội dung phản biện ngày càng đi vào chiều sâu, tập trung vào các lĩnh vực then chốt; một số ý kiến đã kịp thời chỉ ra bất cập, giúp điều chỉnh, hoàn thiện dự thảo chính sách, nâng cao tính khả thi khi triển khai.
Bên cạnh kết quả đạt được, hoạt động này vẫn còn những hạn chế, vướng mắc như: Ở một số nơi chưa thật sự chủ động, còn nặng về hình thức; chất lượng phản biện chưa đồng đều; cơ chế phối hợp, tiếp thu và phản hồi ý kiến chưa rõ ràng; nguồn lực và cơ chế đãi ngộ chuyên gia còn hạn chế…
Theo ông Nguyễn Văn Phước, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, hoạt động phản biện ở không ít nơi vẫn còn nặng về hình thức, thiên về góp ý kỹ thuật, câu chữ, quy trình; chưa thật sự đi sâu vào “bài toán phát triển” ở tầm vĩ mô và những vấn đề cấp thiết đặt ra, nhiều ý kiến mới dừng ở việc “kiểm tra” tính hợp pháp, tính phù hợp, mà chưa phát huy đầy đủ vai trò “kiến tạo” chính sách.
Tiến sĩ Bùi Thanh Tùng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Hải Phòng cho biết, công tác tư vấn, phản biện hiện chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn. Nhiều nhiệm vụ có thời gian chuẩn bị rất ngắn, thậm chí chỉ vài ngày, trong khi nội dung chuyên sâu, đòi hỏi huy động chuyên gia phù hợp, tổ chức hội thảo, tổng hợp ý kiến và hoàn thiện báo cáo trong điều kiện gấp rút.
Cùng với đó, cơ chế tài chính chậm được điều chỉnh, chưa tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ đặt ra, trở thành rào cản trong việc thu hút chuyên gia có trình độ cao tham gia thường xuyên, lâu dài.
Ở một số lĩnh vực, nội dung tư vấn, phản biện của Liên hiệp Hội và các tổ chức thành viên còn có điểm giao thoa với hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp, phân định rõ chức năng để tránh trùng lắp, nâng cao hiệu quả chung.
Thực tế cho thấy, tại nhiều địa phương năng lực tham mưu, tổ chức triển khai nhiệm vụ tư vấn, phản biện còn nhiều hạn chế. Liên hiệp Hội tỉnh đang thiếu đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn sâu để xử lý những dự án phức tạp; trong khi đó cán bộ, công chức, viên chức tại các sở, ngành chưa thật sự tích cực tham gia.
Từ thực tiễn hoạt động chuyên ngành, Thạc sĩ Phạm Thị Ngọc, Trưởng ban Tư vấn, phản biện Hội Khoa học và Kỹ thuật An toàn Thực phẩm Việt Nam chỉ rõ, phản biện khoa học thực chất là hoạt động mang tính xây dựng, nhằm hoàn thiện chính sách trên cơ sở luận cứ xác đáng, nhưng ở một số nơi vẫn bị hiểu lệch thành phê phán, “soi lỗi”.
Điều này đòi hỏi đội ngũ trí thức tham gia tư vấn, phản biện phải có bản lĩnh khoa học và tinh thần trách nhiệm xã hội cao; đồng thời cần từng bước xây dựng, lan tỏa văn hóa phản biện vào quá trình hoạch định và thực thi chính sách.
Đổi mới phương thức tổ chức, thực hiện
Hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội không chỉ là nhiệm vụ mà còn là sứ mệnh của đội ngũ trí thức đối với đất nước. Điều đó đòi hỏi Liên hiệp Hội các địa phương phải tiếp tục hoàn thiện, đổi mới mạnh mẽ về nhận thức, nội dung và phương thức tổ chức thực hiện, nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng, hiệu quả hoạt động này.
Tiến sĩ Lê Công Lương, nguyên Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Khoa học, Công nghệ và Hợp tác quốc tế, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cho rằng, cần đổi mới mạnh mẽ phương thức tổ chức thực hiện. Trọng tâm là chuyển từ tư duy “tham gia khi được mời” sang thế chủ động đề xuất, phản biện. Nhất là phải gắn hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội với xây dựng, phát triển đội ngũ trí thức, coi đây là môi trường để trí thức rèn luyện bản lĩnh, phát huy năng lực và khẳng định trách nhiệm xã hội.
Đội ngũ trí thức khoa học là chủ thể không thể thay thế trong hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội; nếu xem đây là một “công trình khoa học đặc biệt”, thì trí thức chính là những “kiến trúc sư” kiến tạo nên giá trị và chất lượng của công trình ấy.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tô Bá Trượng, Viện Nghiên cứu hợp tác phát triển giáo dục cho rằng, để trí thức phát huy đầy đủ vai trò này, cần một môi trường cởi mở, minh bạch, tôn trọng tranh luận khoa học trên tinh thần xây dựng và trách nhiệm. Để phản biện sắc sảo, trúng và đúng, cần đội ngũ trí thức khoa học có nền tảng chuyên môn sâu, lập luận chặt chẽ; để bảo đảm khách quan, độc lập phải có bản lĩnh khoa học, điều cốt lõi là cái tâm và trách nhiệm với đất nước.
Theo ông Lê Thanh Tùng, Trưởng ban Phổ biến kiến thức (Liên hiệp Hội), cần tiếp tục nâng cao nhận thức của các cấp ủy, chính quyền và ngay trong hệ thống Liên hiệp Hội về vai trò đặc biệt quan trọng của tư vấn, phản biện và giám định xã hội.
Việc triển khai các nghị quyết quan trọng của Trung ương như Nghị quyết số 57-NQ/TW sẽ kéo theo yêu cầu sửa đổi, ban hành nhiều luật và văn bản dưới luật. Đây vừa là cơ hội, vừa là trách nhiệm để đội ngũ trí thức tham gia đóng góp, hoàn thiện chính sách của Đảng và Nhà nước.
Để đáp ứng yêu cầu đó, Liên hiệp Hội cần tiếp tục rà soát, cập nhật cơ sở dữ liệu chuyên gia theo lĩnh vực, vùng miền; có cơ chế khuyến khích, tôn vinh và đãi ngộ xứng đáng; đồng thời xây dựng quy trình phối hợp minh bạch với các cơ quan Đảng, Nhà nước trong đặt hàng, tổ chức và tiếp thu ý kiến phản biện kèm theo trách nhiệm phản hồi, giải trình rõ ràng.
