Khi sản xuất nông nghiệp vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán, lưu thông qua nhiều khâu trung gian thì việc chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc được kỳ vọng sẽ giải quyết căn cơ bài toán chất lượng, niềm tin thị trường và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam có ba hợp phần chính: Hệ thống truy xuất dành cho người tiêu dùng, người dân và doanh nghiệp; hệ thống các đơn vị cung cấp giải pháp để cập nhật thông tin nguồn gốc; hệ thống dành cho cơ quan quản lý nhà nước giám sát, truy vết sản phẩm. Theo lộ trình, từ ngày 1/1/2026 đến 30/6/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường thí điểm truy xuất nguồn gốc với quả sầu riêng. Từ ngày 1/7/2026, hệ thống sẽ mở rộng sang các nhóm nông sản thiết yếu. Từ ngày 1/7/2027, toàn bộ nông sản tiêu thụ trong nước và xuất khẩu sẽ được truy xuất nguồn gốc; đồng thời thực hiện thí điểm với hàng nhập khẩu. Đây sẽ là nền tảng số phục vụ việc ghi nhận, quản lý và tra cứu thông tin đối với các sản phẩm nông, lâm, thủy sản trong quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và lưu thông trên thị trường.
Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao 360 (tỉnh Gia Lai) Lê Thị Bảo Trâm cho rằng, việc thí điểm truy xuất nguồn gốc nông sản sẽ thiết lập một chuẩn vận hành mới ngay từ khâu sản xuất. Khi toàn bộ thông tin từ giống, vật tư nông nghiệp đến thu hoạch được số hóa và kiểm chứng thì người trồng buộc phải tuân thủ quy trình sản xuất. Điều này không chỉ có ý nghĩa về ứng dụng công nghệ mà giá trị lớn hơn là người dân dần coi dữ liệu là một phần của sản phẩm nông nghiệp. Đối với chanh leo, một sản phẩm được kỳ vọng tăng trưởng mạnh mẽ cả sản xuất và xuất khẩu thời gian tới thì truy xuất nguồn gốc là điều kiện bắt buộc. Từ đó, thúc đẩy tiêu thụ trên cơ sở minh bạch “lý lịch” từng mặt hàng, hạn chế ảnh hưởng của biến động thị trường.
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến nay, cả nước có 9.336 mã số vùng trồng và 1.379 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu các loại quả tươi. So với diện tích sản xuất cây ăn trái, con số này còn khá ít, nhất là trong bối cảnh hầu hết các thị trường nhập khẩu đều coi truy xuất nguồn gốc là “tấm vé thông hành” cho nông sản. Đơn cử như sầu riêng, dù là sản phẩm chủ lực của tỉnh Đắk Lắk nhưng cũng mới chỉ có 28/102 xã với 269 vùng trồng được cấp mã số với tổng diện tích hơn 7.400 ha, chỉ chiếm 28% tổng diện tích cho thu hoạch. Đây chính là “rào cản” cho hoạt động truy xuất nguồn gốc dẫn đến việc nông sản xuất khẩu có thể bị cảnh báo vi phạm hoặc trả về.
Ông Trương Văn Hiệu, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Ea Knuếc (tỉnh Đắk Lắk) cho biết: Xã hiện có 21 mã số vùng trồng và 9 cơ sở đóng gói xuất khẩu sầu riêng. Qua giám sát định kỳ cho thấy có tình trạng đại diện các vùng trồng chưa thực hiện đúng và đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ của đơn vị quản lý đối với các nông hộ. Bên cạnh đó, các hộ dân chưa hiểu hết quyền lợi và trách nhiệm khi tham gia vùng trồng nên chưa ghi chép nhật ký sản xuất đầy đủ, chưa cập nhật dữ liệu điện tử hay tuân thủ quy trình sản xuất đồng nhất. Trước thực tế đó, việc hình thành hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản sẽ là “đòn bẩy” giúp nông dân thay đổi cách thức sản xuất, gắn kết chặt chẽ hơn với doanh nghiệp và thị trường.
Còn đối với doanh nghiệp xuất khẩu, bà Ngô Tường Vy, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu khẳng định: Nền tảng truy xuất nguồn gốc sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro trong giao dịch quốc tế. Thông qua các chỉ số này, doanh nghiệp hoàn toàn chủ động đáp ứng yêu cầu của đối tác nhập khẩu thay vì bị động xử lý sự cố phát sinh theo từng lô hàng.
Đây cũng là cơ sở để nâng cao trách nhiệm của từng khâu, từng chủ thể tham gia chuỗi cung ứng, hạn chế tình trạng “đứt gãy niềm tin” khi xảy ra vi phạm. Đồng thời cũng là công cụ quản lý hiện đại, góp phần phòng chống gian lận thương mại, hàng giả, hàng kém chất lượng; là động lực phát triển nền sản xuất nông nghiệp minh bạch và có trách nhiệm.
