“Mày chơi với anh một vụ không?”

Thi thoảng, anh Tùng gọi tôi: “Mày chơi với anh một vụ không?”. “Chơi” là làm chung một dự án về di sản. Tôi đến, nghe anh giãi bày những ý tưởng, anh thường kèm câu “các cụ nhà mình oách đấy chứ”. Theo con mắt thị trường của tôi, ý tưởng của anh thường như hái sao trên trời, chín phần khó, may ra một phần ăn. Tôi động viên rồi không tham gia. Anh vẫn làm. Bữa sau, anh lại gọi.

Anh thiết kế, sáng tạo, tạo tác thủ công vật phẩm văn hóa từ gốm, đồng, bạc, vàng... Móng tay anh cắt ngắn ngủn, phần móng vẫn cứ cáu đen vì đất khi làm gốm. Ngồi nghe anh nói chuyện, nhìn đôi tay ấy, tôi biết những ý tưởng mình đang nghe còn phải qua bao công đoạn mới thành hình. Anh thì sẵn sàng bắt tay vào, như thể đã trông thấy món đồ trước mắt.

Thấm thoắt hơn hai mươi năm. Hồi anh bắt đầu, chưa mấy ai nói đến kinh tế di sản. Anh đã cặm cụi đưa vốn liếng lịch sử, văn hóa vào những vật phẩm. Làm rồi sửa, sửa rồi làm. Lãi lời chả là bao, mà ý tưởng cứ sinh sôi, chẳng có chiều hướng tiết giảm. Cái nhiệt thành của anh, kể cũng lạ, qua ngần ấy năm vẫn chưa chịu hao hụt.

Vật phẩm anh làm nhiều lần được chọn làm quà tặng quốc tế. Báo chí khen cũng nhiều. Với người làm truyền thông như tôi, ấy là dịp tính chuyện quảng bá, bán hàng. Anh ít có phản xạ ấy. Đọc xong rồi lại nghĩ món khác. Đầu óc anh còn bận với chuyên môn, với những hình hài chưa kịp thành vật phẩm.

Đội ngũ cố vấn chuyên môn bên anh gồm những nhà sử học hàng đầu. Họ ở lại bởi thấy nhiệt tâm và ân tình anh dành cho di sản. Anh say mê lịch sử, lại thiết tha với nghề, nên chuyện một món đồ mang hình hài thế nào, kể được điều gì, có căn cứ ra sao, đều đáng để anh dụng công. Cái gàn ấy có người hiểu, có người sẵn lòng nâng đỡ bằng tri thức.

Nói chuyện với anh, tôi thường chia làm hai nửa. Một nửa thích thú, muốn nghe cho hết. Nửa kia nhẩm xem ai mua, bán thế nào, bao giờ thu hồi vốn. Anh nói bằng hứng khởi, tôi nghe bằng cả máy tính. Khổ, mỗi người một chuyên môn. Nhưng ra về, tôi vẫn nhớ những ý tưởng mình vừa khuyên anh cân nhắc.

Gặp công nghệ mới, dự án mới, tôi đều gửi anh. Anh xem rồi cười, bảo làm thủ công bao năm, chứng kiến bao trào lưu rồi. Người ta đến, thử sức, thấy không dễ thì lại đi. Tôi nửa đồng tình, nửa sốt ruột. Công nghệ có ích thật mà. Nhưng anh cũng có cái lý của người ở lại đủ lâu, đủ lì và đủ niềm tin với quy trình thủ công.

Sắp đến Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11, tôi nhớ anh. Liền sau đó là Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11, người lao động được nghỉ hưởng nguyên lương, hàng trăm hoạt động văn hóa, nghệ thuật được tổ chức khắp cả nước. Anh bảo, trước anh em mình đi làm di sản trông nhếch nhác, giờ nói làm di sản, người ta cũng vị nể đôi phần. Nghe vừa buồn cười vừa thương.

Tôi cũng mừng, nhưng vẫn mong sự vị nể thành cơ hội thiết thực. Tôi quý anh và cộng sự vì họ dám theo đuổi một tiếng nói riêng, có cá tính, chủ kiến, khát vọng. Làm di sản nhiều năm, tôi chán ngán diễn ngôn khen ngợi những người làm di sản nặng lòng, đau đáu, hy sinh vì mạch nguồn cha ông. Tôi mong những người làm di sản được tưởng thưởng xứng đáng cả vị thế lẫn đồng tiền. Những người như anh Tùng bớt nhọc nhằn, đôi tay vẫn làm được những điều các anh nghĩ, và còn hào hứng gọi tôi: “Mày chơi với anh một vụ không?”.

Có thể bạn quan tâm

Nhà có ba “Chúa”

Những năm trước, trong một chuyến ra đảo Phú Quốc, tôi tình cờ nghe được giọng nói xứ Thanh đặc trưng giữa sóng nước trùng khơi. Sự đồng điệu nơi đất khách quê người đã “kết duyên” cho chúng tôi biết nhau. Anh là Trịnh Văn Khiêm, một người con của vùng biển Sầm Sơn (Thanh Hóa), hiện định cư tại Khu 3, đặc khu Phú Quốc (An Giang).

Người ở lại trong đêm

Tôi biết đến câu chuyện ấy trong một đêm ở Bệnh viện E, khi bản thân cũng đang cần đến sự chăm sóc của các y, bác sĩ. Giữa những lo lắng của riêng mình, tôi chú ý đến một người đàn ông trung niên. Bác không phải người nhà bệnh nhân, cũng chẳng quen biết gì với cháu sinh viên vừa gặp tai nạn giao thông được mình đưa vào cấp cứu.

Khách nước ngoài “đi chợ” Việt. Ảnh: NGUYỆT ANH

Người chạy chợ

Thành, bốn mươi mốt tuổi, kiếm sống bằng nghề dẫn khách nước ngoài đi chụp ảnh chợ Hà Nội. Khách tìm thấy tour trên Airbnb (nền tảng phục vụ du lịch), đăng ký rồi đeo máy ảnh theo cậu luồn giữa những hàng rau, hàng cá. Cậu vẫn đùa mình cũng là người chạy chợ.

Chậu cây lá lốt. Ảnh: SONG ANH

Lá lốt

Chiếc chảo mỡ lợn vừa kịp sủi tăm. Từng miếng chả quấn lá xanh được thả vào. Tiếng xèo xèo xen lẫn tiếng reo trong bụng đứa trẻ. Mẹ vừa mới gạt tay của nó ra. Mùi mỡ, thịt, lá quẩn trên gác mái bếp.

Phở Ngô Sapa. Ảnh: NAM NGUYỄN

Bữa ăn sáng và lời nói thầm

Chuyến công tác vùng cao hôm ấy cực kỳ thuận lợi, chúng tôi xuất hành trở về Hà Nội sớm hơn dự kiến. Xe khởi hành khi đất và người Lào Cai còn chưa thức giấc. Miền đất vùng biên xa xôi còn ẩn mình trong bóng tối cứ lùi xa dần theo từng vòng quay của bánh xe.

Mưu sinh trên sông. Ảnh: SONG ANH

Người cửa sông

“Mới đó mà đã hơn 17 năm rồi...”, anh Lê Văn Thức mở đầu câu chuyện bằng một tiếng thở dài, nhưng ánh mắt lại lấp lánh sự bình yên của một người đã đi qua giông bão.

Ảnh: SONG ANH

Chiếc hộp nhỏ cuối hành lang

Một chiều đầu thu, Minh trở lại Trường tiểu học Đông Ngạc sau gần 20 năm. Cổng trường vẫn ở đó, chỉ có Minh là đã khác. Cậu ngoại 30, có một gia đình nhỏ và những đứa con đang ở đúng cái tuổi ngày trước cậu từng ngồi trong những phòng học này. Đứng trước cổng trường, ký ức tưởng đã ngủ yên bỗng trở về: Tiếng trống, mùi nắng trên sân, những chiếc áo trắng tung tăng giờ ra chơi và một người phụ nữ thường xuất hiện ở cuối hành lang, tay cầm chiếc chổi, mái tóc điểm bạc.

Người đi sau đoàn

Chuyến xe hôm ấy khởi hành muộn, lý do cũng chẳng có gì lạ. Một đứa trẻ chuẩn bị đi thì bỗng dưng đau bụng (mà cơn đau kiểu ấy của trẻ thì nó đến một cách thường xuyên nhưng cũng đầy bất ngờ). Chẳng ai lường trước được. Lại nữa, một người mẹ bỗng dưng quên đồ của con. Đứa trẻ 5 tuổi không thể thiếu bất cứ cái gì mà người phụ nữ chu đáo đã dày công chuẩn bị. Thế là chuyến đi ra khỏi thành phố trễ nửa tiếng.