Luật hóa mã số ISBN để quản lý xuất bản chặt hơn

NDĐT - Trước tình hình in lậu sách hiện nay, mã số ISBN là một trong những công cụ hữu ích để giúp các nhà quản lý trong việc quản lý sách. TS Nguyễn Đăng Quang, Nguyên Phó Tổng Giám đốc NXB Giáo dục, chuyên gia ISBN, ủy viên Hội đồng tư vấn Mã số mã vạch đã trao đổi về vấn đề này.

Các cuốn sách hiện nay có cách ghi mã số ISBN không thống nhất.
Các cuốn sách hiện nay có cách ghi mã số ISBN không thống nhất.

- Xin Ông cho biết mã số ISBN giúp ích gì cho xã hội nói chung và việc quản lý sách nói riêng?

- Cách đây năm năm, ở Việt Nam chưa áp dụng mã số ISBN trong sách, trong khi các nước trên thế giới đã áp dụng rộng rãi mấy chục năm rồi. Bởi vì khi buôn bán sách, người ta căn cứ vào tên sách chỉ một phần, chủ yếu là căn cứ vào mã số ISBN. Thí dụ tên sách: cùng một cuốn sách có tên “Toán 1”, thì sẽ có “Toán 1” - sách cho học sinh, “Toán 1”- sách cho giáo viên, “Toán 1”- sách bài tập. Nếu người đọc không nhìn kỹ thì sẽ lẫn cuốn sách này với cuốn sách khác. Hay như cuốn sách “Marketing”, có thể của nhiều tác giả khác nhau, có thể là giáo trình của các trường đại học khác nhau. Cho nên nếu chỉ căn cứ vào tên thì dễ bị nhầm lẫn. Đó là lý do tại sao trên toàn thế giới người ta quy định với nhau rằng mỗi cuốn sách nên gắn với mã số, chính là ISBN.

ISBN giống như số chứng minh thư của công dân, biển số xe mô tô, ô tô… nhưng mang tính chất quốc tế, có ý nghĩa trên khắp thế giới. Mỗi cuốn sách mang mã số ISBN là riêng lẻ, không trùng lặp, dù sách xuất bản ở Việt Nam, hay ở Mỹ, Australia, mỗi khi đã mang mã số ISBN thì không hề trùng lặp, đây chính là ý nghĩa hay nhất của ISBN. Và mỗi cuốn sách sẽ được định danh một mã ISBN này.

Song song với việc tồn tại của mã số ISBN, việc áp dụng mã vạch theo chuẩn EAN-13 với dãy vạch và 13 con số với ý nghĩa định danh hàng hóa cũng được sử dụng phổ biến trên toàn thế giới. Trong khi đó từ 2007 trở về trước, mã số ISBN như đã nói ở trên có 10 con số và được in ở trang xi-nhê (trang ghi thông tin của cuốn sách ở cuối sách) dưới dạng 10 con số.

Như vậy lúc đó trên thế giới có hai hệ thống mã số tồn tại song song là ISBN dùng cho sách và hệ thống mã vạch dùng cho hàng hóa. Đến lúc này, ngành sách trên thế giới mới nhận ra những bất tiện khi mã vạch của hàng hóa khác có thể đọc bằng máy đọc một cách nhanh chóng và thuận tiện. Nhưng mã số ISBN không thuận tiện khi không tích hợp được với máy đọc, muốn đọc phải gõ từng con số vào máy, không thuận tiện và dễ nhầm lẫn. Từ đó, người ta bắt đầu tìm cách đồng bộ mã số ISBN với hệ thống mã vạch bằng cách thêm ba con số trong hệ thống mã ISBN để đồng bộ hóa với hệ thống mã vạch hiện hành và có thể đọc mã ISBN bằng máy đọc mã vạch.

Tổ chức ISBN khi đó đã đàm phán với tổ chức mã số mã vạch quốc tế và đề nghị tổ chức này cấp cho tiếp đầu ba con số. Hai bên nhanh chóng đạt được những thỏa thuận và hợp đồng ký kết với hai bên trị giá 1 đô la. Lúc này, hệ thống mã ISBN được cấp thêm tiếp đầu số 978 và con số dự trữ 979 nếu con số 978 hết. Từ đó hệ thống ISBN chính thức ra đời và tích hợp được với mã vạch quốc tế.

Đến lúc này, tổ chức ISBN đã chủ động mời các nước chưa tham gia tổ chức này tham gia trong đó có Việt Nam.

- Gần đây nhất việc áp dụng ISBN được đưa vào luật xuất bản, được luật hóa, Ông nghĩ gì về điều này?

- Kể từ khi được chấp nhận vào năm 1970, mã số ISBN đã được thừa nhận trên bình diện quốc tế là hệ thống phân định cho ngành công nghiệp xuất bản và thương mại sách. ISBN có mặt cùng với xuất bản phẩm chuyên khảo từ khâu in ấn đến các quá trình tiếp theo suốt chuỗi cung ứng và phân phối.

Hệ thống ISBN dùng như là một yếu tố chủ chốt trong hệ thống đặt hàng và kiểm kê đối với nhà xuất bản, nhà bán sách, thư viện và các tổ chức khác. Nó là cơ sở để thu thập dữ liệu về các lần xuất bản mới và tiếp nối của các xuất bản phẩm chuyên khảo đối với các danh mục dùng trong ngành thương mại sách. Việc sử dụng ISBN thậm chí còn tạo thuận lợi cho việc quản lý và giám sát quyền bán dữ liệu cho ngành công nghiệp xuất bản.

Trước đây, mã số ISBN không phải là điều quy định nhất thiết phải có trong hoạt động xuất bản, các đơn vị làm sách có thể áp dụng mã số này hoặc không. Việc mã số ISBN được đưa vào luật xuất bản sẽ là một điều kiện thuận lợi và tạo nhất quán trong việc quản lý sách.

Thông qua mã ISBN, cơ quan quản lý có thêm công cụ để quản lý sách. Thêm nữa, sách của Việt Nam có thêm cánh cửa để bước ra thế giới thông qua mã số ISBN.

In mã cùng tông màu với bìa sách sẽ khó nhận mã.

- Ông đánh giá như thế nào về thực trạng việc sử dụng mã số ISBN hiện nay tại Việt Nam?

- Ở Trung Quốc tất cả sách được xuất bản đều được gắn với mã số ISBN, người ta căn cứ vào ISBN để tính thuế. Đối với sách gắn với mã số 978 thì sẽ được hưởng thuế suất ưu đãi dành cho sách. Ở Việt Nam không áp dụng như vậy tuy nhiên, sách được quản lý tương đối chặt chẽ so với nhiều nước trên thế giới.

Trước đây, khi Việt Nam chưa tham gia tổ chức ISBN toàn cầu, và kể từ khi tham gia năm 2007 đến nay, ISBN chưa phải là quy định bắt buộc nên các nhà xuất bản áp dụng chưa thống nhất, chưa đúng chuẩn và đúng quy cách. Nhiều nhà xuất bản in mã ISBN cho sách lẫn lộn với mã EAN-13.

Việc in màu cho mã ISBN, một số nhà xuất bản cũng làm không đúng quy định. Thí dụ có nhiều cuốn sách có bìa màu xanh, được in mã ISBN màu đen trên font màu trắng, máy đọc không thể nhận dạng được. Điều này chứng tỏ nhiều nhà xuất bản chưa nắm vững quy cách của các loại mã. Việt Nam đã tham gia Tổ chức Mã số mã vạch quốc tế và ISBN quốc tế, những quy cách đó cần được tôn trọng.

Cục Xuất bản, In và Phát hành trước đây có tổ chức tập huấn về mã ISBN, nhưng có thể những người đang làm mã hiện nay chưa được dự. Những kiến thức cơ bản về mã lẽ ra những người được đào tạo cơ bản về xuất bản, in ấn phải được cập nhật, song hiện nay chưa có nơi nào dạy cả.

- Theo ông, nên có những hướng dẫn nào về việc sử dụng mã số ISBN để thống nhất trong cách sử dụng?

- Nên có những quy cách in mã vạch để các nhà xuất bản in mã được thống nhất. Thí dụ mã số ISBN dạng có mã vạch được in trang bìa bốn của cuốn sách, trong khi tại trang xi-nhê cũng in ISBN ở dạng số.

Một cuốn sách có thể xuất bản dưới nhiều định dạng khác nhau, bìa cứng, bìa mềm, sách điện tử. Các định dạng khác nhau cùng một cuốn sách thì trên trang xi-nhê cũng được liệt kê ghi hết các mã số ISBN của các định dạng khác. Một cuốn sách nhiều tập, mỗi tập cũng được ghi ISBN của các tập còn lại trên trang xi-nhê, trong khi bìa bốn chỉ in ISBN dạng mã vạch của chính tập đó.

Ngoài ra nên có hướng dẫn cụ thể cho các nhà xuất bản trong việc áp dụng ISBN cho sách. Nếu làm được như vậy sẽ giúp cho các cơ quan chức năng quản lý tốt hơn nhưng đồng thời giúp cho bạn đọc có được thông tin đầy đủ hơn về xuất bản phẩm đó và những thông tin liên quan.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!

Có thể bạn quan tâm

[Video] Giới thiệu sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước 2026”

[Video] Giới thiệu sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước 2026”

Sự kiện “Cùng Việt Nam tiến bước” tổ chức vào năm 2025 với hàng triệu bước chân đã cùng tạo nên một hành trình đầy tự hào. Hơn 1,1 triệu người tham gia, cùng nhau tích lũy 6 tỷ bước chân – lan tỏa tinh thần đoàn kết, rèn luyện sức khỏe và khát vọng vươn lên. Và hành trình ấy sẽ chính thức trở lại trong mùa thu này.

Công viên Thống Nhất có nhiều tiềm năng phát triển không gian sáng tạo. (Ảnh: Ngọc Liên

Ươm mầm không gian sáng tạo

Với diện tích rộng, hệ thống cây xanh lâu năm và cảnh quan mở, Công viên Thống Nhất (Hà Nội) có nhiều lợi thế trở thành một không gian sáng tạo giữa lòng Thủ đô. Nhiều ý tưởng đang được “ươm mầm” nhằm khai thác tiềm năng sẵn có, tạo nên đời sống sáng tạo thường xuyên phục vụ cộng đồng.

Đại diện các cơ quan tiến hành động thổ bắt đầu khai quật khẩn cấp. (Ảnh: Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh)

Nghệ An: Khai quật khẩn cấp mộ gạch cổ tại Rú Bụt

Ngày 13/8, thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An cho biết, Bảo tàng Nghệ An-Xô Viết Nghệ Tĩnh phối hợp Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đang tổ chức khai quật khẩn cấp lăng mộ gạch cổ tại xã Kim Liên. Sau hai ngày khai quật, nhiều hiện vật đã được tìm thấy.

Các nghệ nhân vừa nghe nhạc vừa vẽ tranh. (Ảnh: THÙY VÂN)

Zhostovo - thương hiệu khay vẽ thủ công nổi tiếng của Nga

Phong cách nghệ thuật Zhostovo với những bó hoa rực rỡ đầy biểu cảm và hài hòa khó có thể nhầm lẫn với bất kỳ nghệ thuật nào khác trên thế giới. Đằng sau mỗi chiếc khay được vẽ là lịch sử nghệ thuật dân gian Nga, đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, vẫn giữ được giá trị và chỉ cần nhìn thấy là đã cảm nhận được "chất Nga".

Nhà báo Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam phát biểu tại sự kiện. (Ảnh: TRẦN HUẤN)

Phát động Giải Báo chí toàn quốc "Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam" năm 2026

Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển văn hóa Việt Nam” lần thứ tư, năm 2026 được điều chỉnh theo hướng giảm số lượng, nâng cao chất lượng và giá trị tôn vinh. Ban tổ chức bổ sung giải Đặc biệt, trao cho tác phẩm xuất sắc nhất được lựa chọn từ 5 loại hình báo chí, với giá trị 100 triệu đồng và một chuyến du lịch.

Luật Phát triển công nghiệp văn hóa ra đời sẽ tạo "cú huých" chính sách cho công nghiệp văn hóa. (Ảnh: LINH BẢO)

Tạo “cú huých” chính sách cho công nghiệp văn hóa

Việc xây dựng dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng thời triển khai các chỉ đạo, kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam.

Phim có sự trở lại của Tom Holland. (Ảnh chụp màn hình)

“Người Nhện” lập kỷ lục vô tiền khoáng hậu, “The Odyssey” thiết lập cột mốc mới

Cuộc đua màn ảnh rộng trên thế giới mùa phim hè 2026 đang chứng kiến sự bùng nổ chưa từng có. Trong khi siêu phẩm “Spider-Man: Brand New Day” (tạm dịch “Người Nhện: Khởi đầu mới”) đang càn quét mọi kỷ lục doanh thu, thì “The Odyssey” của đạo diễn Christopher Nolan cũng chính thức ghi tên mình vào lịch sử điện ảnh.

Không gian Hồ Văn thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám là nơi diễn ra chương trình. (Ảnh: Ban tổ chức)

Nghệ thuật trở thành nhịp cầu kết nối yêu thương trong mùa Vu Lan

Từ Hồ Văn, chương trình "Duyên 8" tiếp tục kể những câu chuyện, chia sẻ những ký ức về mẹ bằng âm nhạc. Không chỉ lan tỏa yêu thương trong mùa Vu Lan, góp phần khơi dậy tinh thần đạo hiếu, đạo học, để mỗi lần trở về với cha mẹ cũng là một lần mỗi người trở về với những giá trị bền vững của văn hóa Việt.

Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” sẽ diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh vào 20 giờ ngày 23/8/2026. (Ảnh: Ban tổ chức)

Công bố sơ đồ khu vực khán giả chương trình “Tổ quốc trong tim”

Sơ đồ các khu vực dành cho khán giả tại Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” năm 2026 chính thức được công bố. Tiếp nối dấu ấn từ mùa đầu tiên tại Hà Nội, các khu vực mang tên Độc lập, Tự do, Hạnh phúc và Cờ đỏ sao vàng tiếp tục được sử dụng khi chương trình đến với Thành phố Hồ Chí Minh.

Khách tham quan triển lãm tranh “Sắc dó 4” của họa sĩ Vũ Thái Bình tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Sức sống mới cho giấy dó

Từ lâu, giấy dó đã gắn với tranh dân gian, thư tịch cổ và các sản phẩm truyền thống, giữ vị trí riêng trong đời sống văn hóa Việt. Được làm từ vỏ cây dó theo quy trình thủ công, loại giấy này có độ dai, bền, ít bị mối mọt và khả năng lưu giữ màu sắc tốt, tạo nên những ưu điểm so với nhiều chất liệu khác.

Sáng 9/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. (Ảnh: DUY LINH)

Hoàn thiện Luật Xuất bản để theo kịp sự phát triển của môi trường số

Sáng 9/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Các đại biểu Quốc hội tập trung góp ý nhiều nội dung mới của dự thảo Luật Xuất bản, từ quản lý văn học mạng, xuất bản điện tử, lưu chiểu và hậu kiểm đến trách nhiệm của các nền tảng số.