Lương Xâm xưa là tên một xã thuộc tổng Lương Xâm, huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương, nay thuộc phường Nam Hải, quận Hải An (thành phố Hải Phòng). Từ Lương Xâm là một trong "Tứ linh từ" của huyện cổ An Dương, nay là một trong 3 "linh từ" của quận Hải An gồm: Từ Lương Xâm, Phủ Thượng Ðoạn và Ðền Phú Xá.
Theo sử sách ghi lại, vào thế kỷ thứ X, vùng đất được người dân khai phá nhưng vẫn còn dày đặc những hồ đầm, lạch thoát triều và thường xuyên chịu tác động của các giai đoạn biển tiến, biển thoái với địa hình hiểm trở vùng cửa biển Bạch Ðằng.
Năm 938, được tin quân Nam Hán do Vạn vương Hoằng Tháo dẫn đầu hung hăng mang quân xâm lược nước ta, Ngô Quyền nhanh chóng xây dựng lực lượng, chiêu mộ binh mã, chọn vùng đất Lương Xâm làm nơi đặt bản doanh chỉ huy chiến trận.
Và từ nơi đây, các lực lượng do Ðức Vương Ngô Quyền chỉ huy đã làm nên một chiến thắng lừng lẫy trên sông Bạch Ðằng lịch sử, nhấn chìm toàn bộ các chiến thuyền của quân xâm lược Nam Hán, mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc ta.
Sau khi Ðức Vương Ngô Quyền mất, dân làng Lương Xâm dựng đền thờ để tỏ lòng kính trọng, tôn vinh vị Anh hùng kiệt xuất của dân tộc. Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng Lương Xâm, ban đầu, người dân nơi đây đã tôn vinh Ðức Vương Ngô Quyền là Thành hoàng, thần chủ của vùng đất cửa sông Bạch Ðằng và dựng miếu thờ gọi là miếu Dầm.
Trải qua các triều đại phong kiến về sau, Di tích lịch sử khu vực Từ Lương Xâm được dựng lại với quy mô lớn và vào thời Hậu Lê được xây dựng nguy nga, rồi được trùng tu lớn vào thời Nguyễn. Do vậy, kiến trúc Từ Lương Xâm hiện nay mang phong cách kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn, chỉ có một số cấu kiện kiến trúc như đầu dư là mang phong cách nghệ thuật thời Lê…
Theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận Hải An Nguyễn Anh Tuấn, Hải An nơi vùng đất đầu sóng, ngọn gió, với bề dày truyền thống lịch sử-văn hóa, tinh thần yêu nước kiên cường, bất khuất, đã đóng góp sức lực, trí tuệ tham gia vào các cuộc đấu tranh dựng nước, giữ nước của dân tộc. Hiện trên địa bàn quận có 57 di tích lịch sử văn hóa, tôn giáo, trong đó có 30 di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia, thành phố. Hằng năm, tại các di tích đều tổ chức lễ hội truyền thống tạo nên những địa điểm sinh hoạt văn hóa tinh thần phong phú, đáp ứng nhu cầu của nhân dân. Trong đó, di tích lịch sử khu vực Từ Lương Xâm đã trở thành một địa điểm hội tụ tâm linh, tín ngưỡng đông đảo của người dân địa phương và khách thập phương khắp nơi trong cả nước, đồng thời luôn giữ vai trò là một trong những di tích trọng điểm của quận Hải An.
Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hải Phòng Trần Thị Hoàng Mai cho biết, lễ hội Từ Lương Xâm là một trong những lễ trọng của người dân Hải Phòng. Năm 1986, Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã quyết định xếp hạng Từ Lương Xâm - căn cứ bản doanh của Ngô Quyền năm 938 là di tích lịch sử cấp quốc gia và từ năm 2022, lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội Từ Lương Xâm năm nay càng đặc biệt và rộn ràng hơn khi ngày 17/1/2025, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 152/QÐ-TTg công nhận Khu di tích Từ Lương Xâm là Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân quận Hải An Nguyễn Anh Tuấn cho biết, hằng năm, tại Khu di tích Từ Lương Xâm diễn ra nhiều ngày lễ trọng. Ðặc biệt, ngày 12/2/2025, tức Rằm tháng Giêng năm Ất Tỵ, nhân kỷ niệm 1.087 năm Chiến thắng Bạch Ðằng, 1.081 năm Ngày mất của Ðức Vương Ngô Quyền, Ðảng bộ, chính quyền và nhân dân quận Hải An sẽ tổ chức lễ hội truyền thống Từ Lương Xâm và đón Bằng công nhận Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Cùng với các nghi lễ truyền thống, tại đây sẽ diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao như viết thư pháp, các trò chơi dân gian, hội thi chim chào mào đấu hót, thi đấu cờ tướng, kéo co, nhảy bao bố, bóng chuyền…
Lễ hội như một lời nhắc nhở, giáo dục và khơi dậy các giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống, tình yêu quê hương đất nước và niềm tự hào dân tộc của các thế hệ hôm nay về thân thế, sự nghiệp và công lao to lớn của người Anh hùng dân tộc trong đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Với tiềm năng, thế mạnh về địa lý, kinh tế, chính trị, văn hóa của đô thị mới vươn ra biển, Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Từ Lương Xâm và lễ hội truyền thống nơi đây như tiếp thêm sức mạnh tinh thần để Hải An tiếp tục phát triển mạnh mẽ cùng thành phố Cảng.
