Không khó để cảm nhận nhịp sống đặc trưng của làng nghề vào mùa cao điểm. Khi mặt trời còn chưa ló rạng, tiếng máy xay gạo đã vang lên đều đặn; mùi thơm của bột gạo, nước cốt dừa và đường thốt nốt lan tỏa khắp xóm làng. Người tráng bánh, người rửa vỉ, người phơi bánh, tất cả phối hợp nhịp nhàng trong guồng quay tất bật, hối hả nhưng cũng rất đỗi thân quen.
Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng cách trung tâm thành phố Cần Thơ khoảng 1 giờ di chuyển. Trải qua hơn 200 năm hình thành và phát triển, nơi đây không chỉ là vùng sản xuất bánh tráng lớn của địa phương mà còn là không gian lưu giữ ký ức, tập quán và niềm tự hào của nhiều thế hệ cư dân. Với người dân Thuận Hưng, bánh tráng không đơn thuần là một mặt hàng, mà là kết tinh của kinh nghiệm, sự cần mẫn và tình yêu nghề được truyền từ đời này sang đời khác.
Hiện nay, làng nghề sản xuất đa dạng các loại bánh tráng như bánh mặn, bánh lạt, bánh nem, bánh tráng nhúng, bánh tráng ngọt, bánh tráng dừa... với nhiều kích cỡ khác nhau, phục vụ nhu cầu phong phú của thị trường. Trong đó, các loại bánh tráng dùng cho mâm cỗ ngày Tết luôn có sức tiêu thụ mạnh nhất.
Tại khu vực Tân Phú, phường Thuận Hưng, cơ sở bánh tráng gia truyền Út Thơ là một trong những hộ sản xuất tiêu biểu. Giữa gian bếp đỏ lửa, chị Văn Thị Thơ cẩn thận canh nồi đường thốt nốt đang sôi liu riu. Theo chị, khâu làm bột là yếu tố quan trọng nhất, quyết định trực tiếp đến chất lượng bánh tráng. Gạo phải được chọn kỹ, xay thật mịn, sau đó pha trộn với nước cốt dừa và đường thốt nốt theo tỷ lệ chuẩn. Chỉ cần sai lệch một chút, bánh sẽ mất độ dẻo hoặc hương vị không còn trọn vẹn.
Những mẻ bánh được tráng đều tay, nướng giòn vừa phải, giữ vị ngọt thanh và mùi thơm đặc trưng đã làm nên dấu ấn riêng của bánh tráng Thuận Hưng. Dịp Tết Nguyên đán, nhu cầu thị trường tăng cao, song gia đình chị Thơ không mở rộng dàn trải mà tập trung sản xuất hai dòng sản phẩm chủ lực là bánh tráng dừa và bánh tráng ngọt, những loại bánh truyền thống được người tiêu dùng ưa chuộng.
Nghề bánh tráng ở cơ sở Út Thơ đã trải qua 3 thế hệ, từ bà ngoại chồng, đến mẹ chồng và nay là chị Thơ tiếp nối. Hai con của chị hiện còn đi học, chỉ phụ giúp khi rảnh rỗi. Vào ngày thường, hai vợ chồng có thể xoay xở hết các công đoạn, nhưng từ nay đến Tết phải thuê thêm 3 đến 4 lao động để kịp tiến độ giao hàng.
Sản lượng được tính theo “thiên”(mỗi thiên 1.000 bánh), mỗi ngày cơ sở có thể làm khoảng 6 thiên bánh tráng ngọt và hơn 2 thiên bánh tráng dừa. Sau khi trừ chi phí, thu nhập bình quân khoảng 1 triệu đồng/ngày, song vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết.
Không chỉ riêng cơ sở Út Thơ, nhiều lò bánh khác trong làng nghề cũng đang hoạt động hết công suất. Gắn bó với nghề hơn 20 năm, ông Nguyễn Văn Hết, lao động làm công tại một lò bánh tráng, cho biết công việc bắt đầu từ khoảng 4 giờ sáng và kéo dài đến 4, 5 giờ chiều. Trong cao điểm Tết, gần như không có ngày nghỉ. Theo ông, công đoạn rửa vỉ tuy thầm lặng nhưng rất quan trọng, bởi nếu vỉ không sạch, bánh tráng dễ bị sậm màu, ảnh hưởng đến chất lượng và thẩm mỹ.
Trước đây, hầu hết các công đoạn đều thực hiện thủ công, năng suất thấp. Những năm gần đây, một số hộ dân đầu tư máy tráng bánh để nâng cao sản lượng. Anh Trần Văn Năm, một hộ sản xuất tại khu vực Tân Phú, cho biết gia đình anh đã ba đời gắn bó với nghề. Khoảng 3 năm nay, anh đầu tư máy tráng bánh với chi phí hơn 100 triệu đồng mỗi máy, chưa kể các thiết bị phụ trợ. Dù máy móc hỗ trợ nhiều, nhưng theo anh, khâu pha bột vẫn là yếu tố then chốt, đòi hỏi kinh nghiệm và sự cẩn trọng cao.
Hiện cơ sở của anh Năm duy trì khoảng 6 lao động, làm việc gần như quanh năm. Vào dịp Tết, các loại bánh tráng nhúng, bánh tráng ngọt và bánh tráng dừa đều tiêu thụ mạnh, trong đó bánh tráng nhúng phục vụ nhu cầu cuốn thịt, cuốn cá là mặt hàng chủ lực. Nhiều thời điểm, dù sản xuất liên tục, cơ sở vẫn không đủ hàng để giao cho khách.
Theo thống kê của địa phương, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng hiện còn khoảng 58 hộ sản xuất thường xuyên. Vào cao điểm Tết, số hộ tham gia tăng lên gần 200, song vẫn giảm nhiều so với trước đây. Nguyên nhân chủ yếu do lao động lớn tuổi dần, nghề vất vả, thu nhập không cao bằng các ngành nghề khác nên nhiều hộ đã ngưng sản xuất.
Phó Bí thư Chi bộ khu vực Tân Phú Nguyễn Thị Thanh Cảnh cho biết: Mỗi lò bánh tạo việc làm cho khoảng 4-6 lao động. Do sản xuất phụ thuộc nhiều vào thời tiết, các hộ chủ yếu làm vào mùa nắng, trung bình mỗi tháng chỉ sản xuất khoảng 10-15 ngày, riêng dịp Tết thì làm liên tục. Sản phẩm chủ yếu được thương lái đến tận lò thu mua, phân phối đi các chợ trong và ngoài thành phố. Tuy nhiên, bánh tráng không để được lâu nên việc sản xuất luôn phải linh hoạt theo đầu ra thị trường.
Những năm gần đây, một số sản phẩm bánh tráng Thuận Hưng đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Dù vậy, phần lớn các hộ vẫn sản xuất nhỏ lẻ, thủ công, rất cần sự hỗ trợ về quảng bá, kết nối thị trường để mở rộng đầu ra, nâng cao giá trị sản phẩm.
Năm 2023, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, mở ra thêm cơ hội bảo tồn và phát triển. Theo Bí thư phường Thuận Hưng Lê Đức Toàn, thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đồng hành cùng các hộ sản xuất, tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, hỗ trợ đào tạo nghề, cải tiến quy trình sản xuất và tăng cường kết nối thị trường tiêu thụ.
Giữa nhịp sống hiện đại và sự cạnh tranh của thị trường, những người thợ bánh tráng Thuận Hưng vẫn chọn cách đi chậm mà chắc, giữ gìn hương vị truyền thống, làm ra từng tấm bánh bằng sự cẩn trọng và tâm huyết. Những chiếc bánh tráng không chỉ hiện diện trên mâm cỗ ngày Tết, mà còn mang theo câu chuyện của một làng nghề di sản đang bền bỉ tồn tại và từng bước vươn xa trong đời sống đương đại.
