Kỳ 1: Giải bài toán nguồn lực và chia sẻ trách nhiệm

Vượt khỏi khuôn khổ của một giải pháp huy động nguồn lực thông thường, PPP++ được giới chuyên gia đánh giá là lời giải đột phá về tư duy quản trị và tối ưu hóa nguồn lực toàn xã hội, qua đó, góp phần hiện thực hóa chiến lược phát triển hạ tầng Việt Nam trong giai đoạn mới.

Yêu cầu cấp thiết đòi hỏi phương thức đột phá

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cùng với cải cách thể chế, phát triển khoa học công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, đầu tư kết cấu hạ tầng tiếp tục được xác định là một trong những động lực then chốt.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc ngày 13/4/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh nhu cầu nguồn lực tài chính toàn xã hội trong giai đoạn tới ước khoảng 38,5 triệu tỷ đồng, trong khi ngân sách nhà nước dự kiến chỉ đáp ứng khoảng 8,5 triệu tỷ đồng. Điều đó đồng nghĩa khoảng 30 triệu tỷ đồng còn lại phải được huy động từ các nguồn lực xã hội.

Theo định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Nhà nước cần chuyển mạnh từ vai trò trực tiếp phân bổ nguồn lực sang kiến tạo, dẫn dắt và kích hoạt các nguồn lực xã hội tham gia phát triển đất nước.

Trong bối cảnh đó, phương thức đối tác công-tư (PPP) tiếp tục được xác định là công cụ quan trọng để huy động nguồn lực ngoài ngân sách cho các dự án hạ tầng quy mô lớn. Thực tiễn những năm qua cho thấy nhiều dự án giao thông trọng điểm đã được triển khai thành công nhờ sự tham gia của khu vực tư nhân, góp phần hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng và mở rộng không gian phát triển.

Tuy nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới, quy mô các dự án ngày càng lớn, đòi hỏi nguồn vốn, công nghệ, năng lực quản trị và tổ chức thực hiện ở mức cao hơn. Những công trình có tổng mức đầu tư hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng không còn là bài toán mà một chủ thể riêng lẻ có thể giải quyết.

Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu về một phương thức huy động và tổ chức nguồn lực ở tầm cao hơn, có khả năng kết nối các chủ thể, phân bổ trách nhiệm và chia sẻ rủi ro hợp lý. Mô hình PPP++ do Tập đoàn Đèo Cả nghiên cứu, đúc kết và hoàn thiện được hình thành từ yêu cầu thực tiễn đó, hướng tới phát huy sức mạnh tổng hợp của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội trong phát triển hạ tầng.

Từ thực tiễn công trường…

Thực tiễn triển khai các dự án PPP thời gian qua cho thấy nhiều công trình vẫn gặp khó khăn do thiếu hụt nguồn lực, chậm tiến độ hoặc phát sinh vướng mắc. Với kinh nghiệm tham gia các dự án hạ tầng trọng điểm, Đèo Cả nhận định những vướng mắc về vốn chỉ là một phần. Vấn đề cần giải quyết chính là cách thức điều hành, cơ chế phối hợp và việc phân định trách nhiệm giữa các chủ thể tham gia trong toàn bộ vòng đời dự án.

Từ những bài học thực tiễn đó, doanh nghiệp này đã nghiên cứu mở rộng PPP theo hướng kết nối nhiều nguồn lực hơn trong cùng một hệ thống quản trị thống nhất, từ đó hình thành và từng bước hoàn thiện mô hình PPP++.

Về cơ cấu vốn, PPP++ được hình thành từ: P1 (vốn Nhà nước), P2 (vốn chủ sở hữu của các nhà đầu tư) và P3 (nguồn vốn huy động hợp pháp từ tổ chức tín dụng, trái phiếu, nhà đầu tư đồng hành,…). Tuy nhiên, sức mạnh cốt lõi của PPP++ không nằm ở phép cộng các con số mà nằm ở triết lý “cộng nguồn lực-chia rủi ro”.

Trong đó, nguồn lực là tổng hòa của các yếu tố như vốn đầu tư, cùng với kinh nghiệm quản trị, năng lực tổ chức thực hiện, nguồn nhân lực, công nghệ, hệ sinh thái đối tác và khả năng đồng hành lâu dài của các nhà đầu tư.

Hiện mô hình PPP++ đang được Tập đoàn Đèo Cả triển khai tại hai dự án đường cao tốc đi qua khu vực đặc biệt khó khăn là Hữu Nghị-Chi Lăng (Lạng Sơn) và Đồng Đăng (Lạng Sơn)-Trà Lĩnh (Cao Bằng), nhận được sự đánh giá cao của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong lĩnh vực huy động vốn.

Đánh giá về mô hình PPP++, từ năm 2024, Thứ trưởng Xây dựng Nguyễn Xuân Sang đã hoan nghênh sáng kiến thúc đẩy đa dạng nguồn vốn của Tập đoàn Đèo Cả và Bộ sẽ báo cáo Chính phủ khuyến khích, nghiên cứu và nhân rộng mô hình này để áp dụng tại các dự án PPP đi qua các địa bàn khó khăn khác.

Cộng nguồn lực-chia rủi ro

Nếu “cộng nguồn lực” là nền tảng của PPP++, thì “chia rủi ro” chính là cơ chế để mô hình này vận hành hiệu quả. Theo đó, các nguồn lực tham gia dự án không tồn tại riêng lẻ mà được tổ chức trong một hệ thống điều hành thống nhất, có đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt từ khâu chuẩn bị đầu tư, thu xếp vốn, tổ chức thi công cho đến vận hành khai thác công trình.

Trong mô hình PPP++, doanh nghiệp dẫn dắt đóng vai trò như một “tổng công trình sư”, chịu trách nhiệm điều phối tổng thể, bảo đảm sự thống nhất về mục tiêu, tiến độ, chất lượng và hiệu quả đầu tư. Cơ chế này giúp khắc phục tình trạng phân tán trách nhiệm hoặc thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các bên tham gia dự án.

Tiến sĩ Lê Xuân Nghĩa, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia nhận định, điểm vượt trội của PPP++ nằm ở việc định vị rõ đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt vòng đời dự án. Đây là cơ sở then chốt để kiểm soát đồng bộ tiến độ, chi phí và chất lượng, khắc phục triệt để tình trạng phân tán trách nhiệm vốn là điểm nghẽn của nhiều dự án PPP truyền thống.

Từ góc độ doanh nghiệp tham gia theo mô hình PPP++, ông Nguyễn Bá Khương, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Đầu tư xây dựng công trình 568 (nhà đầu tư trong Liên danh đầu tư dự án Đồng Đăng-Trà Lĩnh) cho rằng, giá trị lớn nhất của PPP++ không chỉ nằm ở việc tập hợp thêm nhiều nhà đầu tư mà còn ở khả năng kết nối những thế mạnh khác nhau từ các đơn vị trong cùng một cơ chế quản trị.

Theo ông Khương, đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn, có yêu cầu kỹ thuật cao và đòi hỏi tiềm lực tài chính hùng mạnh, hầu như không một doanh nghiệp nào có thể sở hữu đầy đủ mọi lợi thế và nguồn lực cần thiết. Mô hình PPP++ đã tạo ra một cơ chế hợp tác mà ở đó mỗi doanh nghiệp có thể phát huy những thế mạnh riêng, đồng thời bổ trợ những điểm còn hạn chế của nhau.

Thực tế triển khai các dự án hạ tầng, có thể xuất hiện rủi ro ở nhiều khâu như pháp lý, giải phóng mặt bằng, huy động vốn, kỹ thuật, tiến độ thi công, chất lượng công trình hay doanh thu khai thác sau đầu tư. “Cơ chế này giúp dự án vận hành hiệu quả hơn cũng như tạo dựng niềm tin giữa các doanh nghiệp với nhau, giữa doanh nghiệp với Nhà nước và với các tổ chức tín dụng. Đó chính là giá trị bền vững nhất”, ông Khương chia sẻ.

Theo tinh thần của PPP++, mỗi loại rủi ro cần được phân bổ cho chủ thể có khả năng quản lý tốt nhất loại rủi ro đó. Nhà nước, doanh nghiệp dẫn dắt, các nhà đầu tư đồng hành và những đơn vị liên quan đều có vai trò, trách nhiệm và quyền lợi tương ứng trong suốt vòng đời dự án. Các bên cùng góp vốn và cùng chịu trách nhiệm đối với kết quả cuối cùng của công trình.

Đánh giá về mô hình PPP++, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) cho rằng, bài học quan trọng được rút ra từ cách thức áp dụng mô hình này là khả năng thu hút cũng như quản trị hiệu quả nhiều “dấu cộng”. “Để triển khai hiệu quả, nhà đầu tư phải vừa có nguồn lực tài chính, vừa có uy tín, năng lực tổ chức điều hành và cơ chế chia sẻ lợi ích, hài hòa rủi ro giữa các bên tham gia”, ông Trần Chủng chỉ ra.

Cũng theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Chủng, giá trị của PPP++ không nằm ở việc tạo lợi thế cho một doanh nghiệp hay một nhóm nhà đầu tư cụ thể mà ở khả năng thiết lập cơ chế để nhiều chủ thể có năng lực cùng tham gia dự án trên cơ sở minh bạch về trách nhiệm, quyền lợi và rủi ro. Khi nguồn lực được huy động từ nhiều thành phần và vận hành trong một hệ thống quản trị thống nhất, hiệu quả của dự án sẽ đến từ sự cộng hưởng năng lực của các bên tham gia chứ không phụ thuộc vào một doanh nghiệp đơn lẻ.