Khánh Hòa trước bài toán chủ động nguồn tôm hùm giống

Nỗi lo từ những chiếc lồng tôm

Trên các vùng biển nuôi tôm hùm trọng điểm của Khánh Hòa, những chiếc lồng bè vẫn nối tiếp nhau. Sau mỗi vụ nuôi là cả một hành trình tính toán của người dân, từ nguồn vốn, thức ăn, môi trường nước đến dịch bệnh. Nhưng trước khi thả những con tôm đầu tiên xuống lồng, người nuôi phải đối mặt với một bài toán ngày càng khó: tìm con giống.

Với những hộ nuôi quy mô lớn, tiền giống luôn là khoản đầu tư đáng kể. Ông Lê Bảy, người nhiều năm gắn bó với nghề nuôi tôm hùm xanh ở xã Vĩnh Hải, hiện duy trì hơn 50 lồng nuôi. Mỗi lần xuống giống khoảng 100 con/lồng, chi phí cho con giống có thể lên tới hơn 20 triệu đồng/lồng/vụ.

Điều khiến người nuôi thấp thỏm không chỉ là giá giống tăng mà còn là nguy cơ khan hiếm nguồn cung. Khi giống trở nên khó mua, người nuôi gần như không còn nhiều lựa chọn khi giá bị đẩy lên cao, nhưng chất lượng không phải lúc nào cũng tương xứng.

“Giống khan hiếm thì giá tăng. Nếu phải mua nguồn trôi nổi, không rõ chất lượng, tỷ lệ hao hụt có thể rất cao”, ông Bảy chia sẻ.

Câu chuyện ấy không phải cá biệt. Ông Võ Tới, ở Tổ dân phố 12, phường Đông Hải cho biết, giá con giống tăng khiến chi phí đầu vào của người nuôi ngày càng nặng hơn. Trong khi đó, rủi ro dịch bệnh, hao hụt trong quá trình nuôi vẫn luôn hiện hữu. Chỉ cần một vụ nuôi gặp sự cố, khoản đầu tư lớn có thể trở thành gánh nặng.

Theo Chi cục Thủy sản và Biển đảo, hằng năm Khánh Hòa cần khoảng 60-70 triệu con tôm hùm giống phục vụ nuôi thương phẩm. Trong khi đó, nguồn giống khai thác tự nhiên tại các vùng biển Mỹ Giang, đầm Nha Phu, Đầm Môn, vịnh Nha Trang, vịnh Cam Ranh... mới đáp ứng khoảng 5% nhu cầu. Phần lớn còn lại phải dựa vào nguồn nhập khẩu từ các nước trong khu vực Đông Nam Á.

Một ngành nuôi có quy mô lớn nhưng lại phụ thuộc tới 95% vào nguồn giống bên ngoài - đó chính là điểm dễ tổn thương nhất của nghề nuôi tôm hùm hiện nay.

Khi nguồn cung bên ngoài thu hẹp

Từ tháng 7/2023 đến nay, nguồn tôm hùm giống nhập khẩu gặp nhiều khó khăn khi một số quốc gia trong khu vực áp dụng chính sách hạn chế, thậm chí cấm xuất khẩu tôm hùm giống hoặc kiểm soát chặt hoạt động xuất khẩu sang Việt Nam.

Nguồn cung thu hẹp trong khi nhu cầu vẫn ở mức cao lập tức tạo sức ép lên thị trường. Giá tôm hùm giống tăng mạnh. Hiện tôm hùm xanh có giá khoảng 50.000 đồng/con, tôm hùm bông hơn 65.000 đồng/con.

Với hàng trăm lồng nuôi, mỗi con giống tăng thêm vài nghìn đồng cũng có thể khiến tổng chi phí đội lên đáng kể. Và khi giá giống tăng, rủi ro không chỉ nằm ở bài toán lợi nhuận của từng hộ dân mà còn lan sang toàn bộ chuỗi sản xuất.

Đáng lo hơn, khi nguồn cung chính ngạch không đáp ứng đủ nhu cầu, thị trường dễ xuất hiện những đường cung ứng không chính thức. Con giống không rõ nguồn gốc có thể tìm đường vào vùng nuôi bằng nhiều cách, đặt người nuôi trước một lựa chọn đầy rủi ro: hoặc chấp nhận giá cao, hoặc mua giống không được kiểm soát đầy đủ.

Khi chất lượng con giống không được kiểm soát, nguy cơ dịch bệnh xâm nhiễm vào vùng nuôi gia tăng, khiến tỷ lệ sống thấp, hao hụt cao, thiệt hại dồn hết lên vai người nuôi. Xa hơn, đó là rủi ro đối với cả một ngành kinh tế biển đang tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân.

Trước thực trạng này, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa đã yêu cầu các sở, ngành, lực lượng chức năng và chính quyền địa phương tăng cường ngăn chặn hoạt động nhập lậu, mua bán, vận chuyển trái phép tôm hùm giống; đồng thời tuyên truyền để người nuôi nhận thức rõ nguy cơ dịch bệnh và những hệ lụy từ việc sử dụng con giống không rõ nguồn gốc.

Đây là giải pháp cần thiết để bảo vệ vùng nuôi và lập lại trật tự thị trường. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc kiểm tra, xử lý vi phạm thì chưa thể giải quyết tận gốc bài toán.

Bởi phía sau những đường dây giống không rõ nguồn gốc là một nhu cầu có thật của người nuôi. Khi thị trường thiếu giống, người dân vẫn phải tìm cách duy trì sản xuất. Vì vậy, muốn chặn nguồn giống bất hợp pháp một cách bền vững, điều quan trọng là mở rộng cánh cửa cho nguồn giống hợp pháp, chất lượng và đủ về số lượng.

Theo ông Lê Đình Khiêm, Chi Cục trưởng Thủy sản và Biển đảo tỉnh Khánh Hòa, muốn tăng nguồn giống tự nhiên trong nước, trước hết phải bảo vệ tốt các hệ sinh thái biển, nơi tôm hùm sinh trưởng; đồng thời áp dụng các biện pháp kỹ thuật khai thác phù hợp để nâng cao chất lượng tỷ lệ sống của con giống.

“Đó là hướng đi có ý nghĩa trước mắt. Bởi mỗi con giống tự nhiên được bảo vệ tốt, mỗi vùng sinh thái được phục hồi, cũng đồng nghĩa với việc tăng thêm khả năng tự chủ nguồn cung trong nước”, ông Khiêm chia sẻ.

Để giữ vững một ngành kinh tế biển

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, để tháo gỡ khó khăn trong nhập khẩu chính ngạch, cần có giải pháp ở cấp Trung ương để thúc đẩy hợp tác, mở rộng các kênh nhập khẩu chính ngạch, minh bạch và có thể kiểm soát chất lượng.

Khi nguồn giống hợp pháp được bảo đảm, người nuôi không phải chạy theo những nguồn giống trôi nổi, còn cơ quan quản lý có điều kiện kiểm soát dịch bệnh, chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Nhưng về lâu dài, điều căn cơ nhất vẫn nằm ở nghiên cứu và sản xuất tôm hùm giống nhân tạo.

Đây là bài toán không dễ giải, đòi hỏi thời gian, nguồn lực khoa học và công nghệ. Song nếu thành công, giống nhân tạo sẽ mở ra một hướng đi khác cho nghề nuôi tôm hùm: giảm phụ thuộc vào nguồn khai thác tự nhiên, giảm sức ép từ thị trường nhập khẩu và quan trọng hơn là từng bước chủ động được nguồn nguyên liệu đầu vào.

Quy mô nghề nuôi tôm hùm ở Khánh Hòa hiện rất lớn, với khoảng 150.000 lồng nuôi tập trung tại các vùng vịnh Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh, Phan Rang, Vĩnh Hy...

Những con số ấy cho thấy tôm hùm đã vượt ra khỏi phạm vi một nghề nuôi truyền thống của cư dân ven biển, trở thành một ngành sản xuất hàng hóa có giá trị cao, tạo việc làm, thu nhập và góp phần thúc đẩy kinh tế-xã hội tại nhiều địa phương. Nhưng một ngành kinh tế càng lớn thì càng không thể để “điểm yếu” nằm ở chính khâu đầu vào.

Không thể để hàng chục nghìn hộ dân và hàng vạn chiếc lồng nuôi phụ thuộc quá lớn vào nguồn giống từ bên ngoài. Càng không thể để sự thiếu hụt nguồn cung chính ngạch trở thành khoảng trống cho giống không rõ nguồn gốc len vào vùng nuôi. Vì thế, bài toán tôm hùm giống cần được nhìn ở tầm chiến lược.

Trước mắt là siết chặt quản lý, kiểm soát nguồn giống nhập khẩu và xử lý nghiêm các hành vi nhập lậu, mua bán giống không rõ nguồn gốc. Song song với đó là bảo vệ và khai thác hợp lý nguồn giống tự nhiên, tháo gỡ những điểm nghẽn trong nhập khẩu chính ngạch. Về lâu dài, phải đẩy nhanh nghiên cứu, làm chủ công nghệ sản xuất giống nhân tạo. Bởi, khi chủ động được con giống cũng chính là chủ động được “đầu vào” của cả ngành nuôi tôm hùm.

Khi đã có con giống khỏe mạnh, có nguồn gốc rõ ràng được đưa xuống lồng nuôi, người dân sẽ bớt đi một nỗi lo. Khi nguồn cung được kiểm soát, thị trường sẽ ổn định hơn. Và khi ngành nuôi không còn quá phụ thuộc vào những biến động bên ngoài, lúc đó, những dải lồng bè trải dài trên các vịnh biển Khánh Hòa mới thật sự trở thành biểu tượng của một ngành kinh tế biển ổn định, an toàn và phát triển bền vững.