Khi nội dung độc hại trên mạng xã hội trở thành “món hàng”

Nhiều nội dung trên mạng xã hội đang dần trở nên “xấu xí”

Mạng xã hội là hình thức kết nối phổ biến của người trẻ trong kỷ nguyên số. Theo báo cáo kỹ thuật số được phát hành tháng 6/2026 của Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters và Đại học Oxford (Vương quốc Anh), có tới 44% người từ 18 đến 24 tuổi coi mạng xã hội và nền tảng video là nguồn tiếp nhận thông tin chủ yếu. Kèm theo đó là xu hướng các nhà sáng tạo nội dung (content creator) chiếm sóng, tạo ra nhiều ảnh hưởng, tích cực lẫn tiêu cực lên người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tại Việt Nam, dù chưa có con số thống kê chính thức, song xu hướng nói trên cũng không chênh lệch là bao so với trào lưu trên thế giới. Điều đáng nói là, theo phản ánh của nhiều bạn đọc gửi tới Báo Nhân Dân, nhiều "nhà sản xuất nội dung" đang có xu hướng sử dụng chiêu trò hoặc nội dung không lành mạnh, thậm chí là tự làm hại bản thân một cách bất chấp, để đổi lấy những phần quà tặng ảo có giá trị thực.

Một số nghiên cứu cho hay, đây là một dạng của chứng "digital self-harm" (tự làm hại bản thân trên môi trường mạng), với mong muốn nhận được lời khen ngợi hoặc sự cảm thông từ bạn bè, tương tự như hành vi "sadfishing" (lợi dụng nỗi buồn để thu hút sự chú ý). Từ khi các nền tảng chia sẻ video có chức năng bật kiếm tiền, một số người đã thực hiện các hành vi như trên để đổi lấy sao (quà tặng ảo nhưng có thể quy đổi ra giá trị thật), hoặc thu hút nhiều lượt xem để nhận tiền chia sẻ quảng cáo từ nền tảng.

Theo quan sát của phóng viên Báo Nhân Dân, thời gian gần đây, hiện tượng livestream phản cảm trên các nền tảng mạng xã hội đang diễn ra ngày càng phổ biến và biến tướng phức tạp nhằm mục đích "câu view" và trục lợi kiếm tiền.

Nhiều streamer (người phát livestream) sẵn sàng thực hiện các hành vi thách đố nguy hại đến sức khỏe do chính cộng đồng người theo dõi đưa ra, như dội nước lạnh vào người giữa đêm khuya, đập gạch vào người chỉ để nhận quà tặng ảo từ người xem. Bên cạnh đó, tình trạng phổ biến hơn cả là nhiều tài khoản lợi dụng trang phục "thiếu vải", cắt xẻ táo bạo, cố tình khoe cơ thể và thực hiện những động tác vũ đạo khiêu gợi, dung tục trước ống kính.

Nghiêm trọng hơn, một số đối tượng còn biến livestream thành nơi quảng cáo trá hình cho các dịch vụ nhạy cảm, mại dâm hoặc công khai chèo kéo người xem bình luận khiếm nhã để dẫn dụ vào các đường dây lừa đảo.

Ngoài ra, việc sử dụng ngôn từ tục tĩu, chửi thề, và lan truyền các nội dung bạo lực, độc hại cũng xuất hiện dày đặc bất chấp sự có mặt của đối tượng khán giả nhỏ tuổi. Tình trạng này không chỉ vi phạm nghiêm trọng quy chuẩn đạo đức, thuần phong mỹ tục mà còn trực tiếp vi phạm Luật An ninh mạng, gây ô nhiễm môi trường số và để lại nhiều hệ lụy tiêu cực cho thế hệ trẻ.

Thạc sĩ Lê Anh Tú, giảng viên khoa Quan hệ công chúng-Truyền thông, Trường đại học Kinh tế-Tài chính Thành phố Hồ Chí Minh (UEF), Giám đốc Công ty iGem Agency, cho biết: Xét về bản chất, livestream là một hình thức sáng tạo nội dung tích cực và là một công cụ công nghệ trung tính được thiết kế để kết nối, chia sẻ kiến thức và tạo ra thu nhập chính đáng.

Khi được sử dụng đúng mục đích, livestream trở thành một "cánh cửa" giúp lan tỏa những giá trị nhân văn, nghệ thuật, kỹ năng sống và thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số thông qua sự tương tác trực tiếp giữa người sáng tạo nội dung và cộng đồng.

Tuy nhiên, ranh giới giữa sự sáng tạo văn minh và sự biến tướng độc hại thường bị xóa nhòa bởi mục đích sai lệch và lòng tham cực đoan của người sử dụng trước những giá trị ảo, cũng như những "phần thưởng ảo, giá trị thật".

Thạc sĩ Lê Anh Tú chỉ ra rằng, ngày càng có nhiều người bất chấp sử dụng các nội dung giật gân, phản cảm, trái với thuần phong mỹ tục để trục lợi và kiếm doanh thu lợi nhuận từ tiền tài trợ. Nhiều người biến livestream thành công cụ để đấu tố, xúc phạm danh dự người khác hoặc thực hiện các thử thách hạ thấp nhân phẩm chỉ để câu lượt xem, lượt thả tim và tương tác.

Nguy cơ hình thành nhận thức sai lầm rằng tiền bạc quan trọng hơn sức khỏe và đạo đức

Chị Trần Yến Nhi, 22 tuổi, hiện đang sinh sống tại phường Gia Lâm, đã không ngần ngại chỉ ra bản chất của vấn đề khi cho rằng xu hướng này phần lớn xuất phát từ lòng tham và khao khát gây sự chú ý, cũng như kiếm tiền một cách cực đoan, bất chấp mọi thứ.

Theo quan sát của chị Yến Nhi, trên các nền tảng mạng xã hội, cách nhanh nhất để trở nên “nổi tiếng” là tạo ra những trò gây sốc, giật gân. Càng thu hút được sự chú ý thì càng kiếm được nhiều tiền, đó là lý do vì sao nhiều người bất chấp để bản thân tạo ra các nội dung độc hại như vậy. Tuy nhiên, chị cũng thẳng thắn lên án một bộ phận người xem khi sẵn sàng bỏ tiền ra để “mua vui” hoặc có chủ ý hạ thấp nhân phẩm của người khác trong các buổi livestream này.

Chia sẻ cùng quan điểm, anh Nguyễn Tiến Anh, thành viên của Dàn hợp xướng Gió Xanh, chia sẻ rằng đây là một tín hiệu đáng lo ngại hơn là một xu hướng đáng để học theo. Anh Tiến Anh nhận định rằng livestream hay sáng tạo nội dung vốn không xấu, vì đó là công cụ kết nối và tạo ra nguồn thu nhập, nhưng khi con người sẵn sàng đánh đổi sức khỏe, nhân phẩm và sự an toàn chỉ để lấy lượt xem thì đó là lúc các giá trị đã bị đảo ngược.

Điều đáng buồn nhất, theo anh Tiến Anh, là nhiều bạn trẻ hiện nay đang nhầm lẫn tai hại giữa việc “được chú ý” và “được công nhận”, trong khi giá trị thật sự của một con người không thể đo bằng những con số ảo trên mạng xã hội.

Ở góc độ giáo dục, anh Hoàng Đức Mạnh, giáo viên tại Trường trung học cơ sở Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội), bày tỏ sự lo ngại sâu sắc khi cho rằng xu hướng này đang đi chệch khỏi các giá trị tích cực mà mạng xã hội nên hướng tới.

Những nội dung cực đoan có sức lan tỏa rất nhanh và dễ dàng tiếp cận học sinh bậc trung học cơ sở, lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thành nhân cách và dễ bị ảnh hưởng bởi những hình mẫu sai lệch trên mạng.

“Nếu các em liên tục thấy những hành động nguy hiểm được cổ vũ và mang lại thu nhập, các em sẽ hình thành nhận thức sai lầm rằng tiền bạc quan trọng hơn sức khỏe và đạo đức”, anh Hoàng Đức Mạnh chia sẻ.

Em Bùi Quang Vũ, học sinh lớp 8, Trường trung học cơ sở Mạc Đĩnh Chi, cho biết bản thân cũng khá thường xuyên sử dụng mạng xã hội, đặc biệt là TikTok để giải trí sau giờ học, dưới sự cho phép của cha mẹ.

Em Quang Vũ cũng có đôi lần tình cờ “lướt” trúng một số xu hướng livestream tiêu cực gần đây như hành hạ bản thân, làm những việc nguy hiểm hoặc phản cảm để thu hút lượt xem và nhận quà tặng, hay những nội dung bịa đặt, xuyên tạc, thiếu lành mạnh.

“Khi vô tình lướt thấy những nội dung như vậy, con thường bỏ qua hoặc chọn “Không quan tâm”, ẩn bớt để ít gợi ý hơn. Nếu thấy nội dung quá phản cảm hoặc độc hại thì con sẽ báo cáo trên các nền tảng. Bình thường con tự xử lý được nên chưa cần nhờ bố mẹ, nhưng nếu gặp nội dung nguy hiểm hoặc không biết đúng sai thì con sẽ trao đổi với bố mẹ hoặc thầy cô để được hướng dẫn”, học sinh Quang Vũ chia sẻ từ góc nhìn của trẻ vị thành niên.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Lê Đình Quý, giảng viên Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhà nghiên cứu về truyền thông marketing và hành vi người dùng trên nền tảng số, đây không còn là những hành vi “câu view” đơn lẻ, mà là biểu hiện của một nền kinh tế "thu hút sự chú ý" bị méo mó, trong đó sự nguy hiểm, phản cảm và cực đoan có thể được quy đổi trực tiếp thành lượt xem, quà tặng và tiền tài trợ. Khi một người nhận ra rằng càng sốc, càng liều lĩnh, càng xúc phạm người khác thì càng có thu nhập, hành vi lệch chuẩn rất dễ được lặp lại và leo thang.

Thạc sĩ Nguyễn Lê Đình Quý cũng cho biết thêm, nguyên nhân đến từ ba phía. Thứ nhất, áp lực nổi tiếng nhanh và kiếm tiền nhanh khiến một bộ phận người trẻ đánh đổi sức khỏe, danh dự, thậm chí an toàn tính mạng. Thứ hai, thuật toán và tâm lý đám đông thường ưu ái những nội dung gây kích thích mạnh. Thứ ba, trách nhiệm của nền tảng và cả người xem còn chưa đầy đủ: nhiều người vừa lên án nhưng vẫn tò mò xem, chia sẻ, tặng quà; vô hình trung tiếp tục “trả công” cho nội dung độc hại. Những lo ngại về tác động lâu dài của nội dung phản cảm, độc hại tới nhận thức và hành vi của giới trẻ cũng đã được các cơ quan chức năng cảnh báo.

Một khía cạnh nữa cũng cần được nhắc đến là việc các cảm xúc tiêu cực đang có xu hướng dễ lan rộng nhờ thuật toán của các nền tảng. Vấn đề này sẽ tiếp tục được chúng tôi đề cập trong phần tiếp theo của loạt bài viết này.