Tổ chức lại không gian đại học tại Hà Nội: Tầm nhìn chiến lược và bài toán tái thiết đô thị bền vững

Trong tiến trình phát triển đô thị hiện đại, việc sắp xếp, di dời và mở rộng không gian các cơ sở giáo dục đại học ra khỏi khu vực nội đô lịch sử không chỉ nhằm giảm tải hạ tầng, mà còn được đặt trong tầm nhìn chiến lược lâu dài của Thủ đô Hà Nội. Với cách tiếp cận tổng thể, hài hòa giữa bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa với kiến tạo không gian phát triển mới, chủ trương tổ chức lại không gian giáo dục đại học đang được chính quyền thành phố, các cơ sở đào tạo và đội ngũ chuyên gia quy hoạch, kiến trúc quan tâm.

Tổ chức lại không gian đào tạo trong tầm nhìn 100 năm



Tại cuộc họp rà soát tổng thể nhu cầu phát triển của các Trường đại học ngày 24/9, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, Thành phố ủng hộ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để các cơ sở đào tạo mở rộng không gian phát triển phù hợp chiến lược của từng trường và yêu cầu phát triển của Hà Nội.

Theo đó, việc mở rộng không gian cho các cơ sở giáo dục đại học không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu cơ sở vật chất trước mắt, mà còn là sự đầu tư căn cơ cho nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo trong dài hạn.

Theo định hướng phân bổ không gian đào tạo, khu vực Hòa Lạc-Thạch Thất được định hướng thu hút các trường thuộc nhóm ngành khoa học công nghệ, kỹ thuật cao, kinh tế, tài chính, gắn với hệ sinh thái Khu Công nghệ cao Hòa Lạc.

Trong khi đó, khu vực phía đông, gồm Gia Lâm, và phía nam, gồm Thường Tín-Phú Xuyên, tập trung phát triển các trung tâm nghiên cứu, đào tạo chuyên sâu về nông nghiệp công nghệ cao và công nghệ sinh học.

Ông Trần Quang Tuyên, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội, cho biết Thành phố ưu tiên các ngành khoa học cơ bản, khoa học-công nghệ, khoa học xã hội và nhân văn; đồng thời tập trung vào các lĩnh vực công nghệ cốt lõi như vi mạch bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ cao và kinh tế số.

Sự phân vùng không gian đào tạo theo định hướng chuyên ngành được đặt trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Đây cũng được kỳ vọng là giải pháp từng bước giảm tình trạng nén ép dân số, giảm áp lực lên giao thông và hạ tầng đô thị khu vực trung tâm.

Từ “mỗi trường một hạ tầng” đến hạ tầng dùng chung

Một trong những điểm đáng chú ý trong định hướng tổ chức không gian đại học là chuyển từ tư duy “mỗi trường đầu tư một hệ thống hạ tầng riêng” sang tăng cường sử dụng hạ tầng dùng chung.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Hà Nội Vũ Đại Thắng đề xuất các trường trong cùng cụm đô thị đại học có thể chia sẻ, sử dụng chung hệ thống ký túc xá, công trình thể thao, văn hóa, thư viện, y tế, phòng thí nghiệm và trung tâm đổi mới sáng tạo.

Cách tiếp cận này nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tiết kiệm ngân sách nhà nước, đồng thời hình thành các khu đô thị đại học đồng bộ, hiện đại. Thành phố cũng chủ trương đẩy mạnh xã hội hóa, khuyến khích tư nhân tham gia đầu tư hệ thống hạ tầng dịch vụ phụ trợ.

Đồng tình với chủ trương của Thành ủy và Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, ông Lê Văn Thịnh, nguyên Trưởng phòng Giám định 1 (Cục Giám định, Bộ Xây dựng), đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Trước hết, cần giữ cốt lõi lịch sử, di dời khối đào tạo đại trà. Theo ông Lê Văn Thịnh, việc không di dời cào bằng là phù hợp với yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa, tri thức lâu đời. Các cơ sở trong nội đô có thể duy trì chức năng trung tâm nghiên cứu cao cấp, đào tạo sau đại học, hợp tác quốc tế và đổi mới sáng tạo; trong khi khối sinh viên chính quy đại trà được chuyển ra ngoại thành.

Thứ hai, cần chuyển đổi tư duy sang “hạ tầng dùng chung”. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong kiến tạo các đô thị đại học tập trung tại Hòa Lạc, Xuân Mai, phía bắc; đồng thời áp dụng kinh tế chia sẻ đối với ký túc xá, khu thể thao, thư viện số và các phòng thí nghiệm lớn.

Thứ ba, hạ tầng giao thông phải đi trước, đón đầu. Theo đề xuất, cần đẩy nhanh tiến độ các tuyến đường sắt đô thị kết nối, như tuyến Metro số 5 Văn Cao-Hòa Lạc. Khi giao thông công cộng tốc độ cao, chi phí hợp lý được kết nối thông suốt, việc đi lại của sinh viên và giảng viên sẽ thuận lợi hơn.

Thứ tư, kiểm soát nghiêm ngặt quỹ đất sau di dời. Ông Lê Văn Thịnh hoan nghênh cam kết của Ủy ban nhân dân Thành phố về việc không đầu tư xây mới Trường đại học hay cao ốc thương mại trong đô thị trung tâm. Theo đó, toàn bộ quỹ đất trống sau di dời phải được bàn giao cho Thành phố để ưu tiên làm công viên cây xanh, bãi đỗ xe hoặc trường mầm non, phổ thông công lập.

Thứ năm, xây dựng lộ trình linh hoạt, không triển khai đồng loạt. Các trường có diện tích quá chật hẹp, cơ sở vật chất xuống cấp nghiêm trọng hoặc những khối ngành kỹ thuật cần không gian xưởng thực hành lớn cần được ưu tiên di dời trước, đồng thời bảo đảm cân đối với khả năng nguồn lực.

Lấy sinh viên làm trung tâm của đô thị đại học

Từ góc độ quy hoạch, kiến trúc và đô thị, chủ trương tổ chức lại không gian các Trường đại học cũng mở ra cơ hội hình thành những không gian tri thức mới, hiện đại, đồng bộ.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân, kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nhấn mạnh chủ trương di dời các Trường đại học thể hiện tầm nhìn chiến lược của Bộ Chính trị, Đảng và Chính phủ, tạo cơ hội để Hà Nội tái thiết đô thị và hình thành các “thành phố khoa học”, “thành phố sinh viên” hiện đại.

Theo kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, khác với khoảng 10 năm trước, khi việc đưa một số cơ sở lên Hòa Lạc gặp vướng mắc do thiếu giao thông kết nối, bối cảnh hiện nay đã có những thay đổi. Các tuyến đường sắt đô thị, đường sắt trên cao, Vành đai 3 và Vành đai 4 đang được triển khai.

Nhắc lại định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về phát triển hạ tầng đường sắt, kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng cho rằng khi mạng lưới giao thông hiện đại hoàn thành, diện mạo đô thị Hà Nội sẽ có bước bứt phá mạnh mẽ.

Cùng với giao thông, yêu cầu bảo tồn di sản khoa học và kiến trúc cũng được đặt ra trong quá trình tổ chức lại không gian đại học.

Đối với những cơ sở lâu đời như Trường đại học Y Hà Nội hay Đại học Dược Hà Nội nằm tại phố Lê Thánh Tông (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng cho rằng bản thân công trình đã là một “bảo tàng khoa học” gắn với lịch sử giáo dục nước nhà. Những bộ phận “hạt nhân” như đầu não quản lý, trung tâm nghiên cứu chuyên sâu vẫn cần được duy trì tại khu vực trung tâm.

Việc tổ chức lại không gian cũng cần được thực hiện theo hướng phân kỳ hợp lý. Theo đó, có thể ưu tiên đưa sinh viên năm thứ nhất, thứ hai, thứ ba lên cơ sở mới; sinh viên năm cuối cần thực tập tại các bệnh viện, cơ quan trung tâm có thể tiếp tục duy trì ở nội đô. Đồng thời, nghiên cứu giải pháp xe công vụ đưa đón giảng viên tương tự mô hình của Bệnh viện Bạch Mai hay Bệnh viện Việt Đức.

Đặc biệt, quán triệt tinh thần “lấy con người làm trung tâm” như chỉ đạo của Tổng Bí thư, quy hoạch đô thị đại học cần hướng tới mục tiêu “lấy sinh viên làm trung tâm”.

Theo cách tiếp cận này, việc chuyển sinh viên từ những khu nhà trọ chật chội, tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ ở nội thành sang các khu ký túc xá khang trang, văn minh được xem là một bước tiến. Khu đô thị đại học mới cần hội tụ hệ thống dịch vụ, thương mại, tạo cơ hội việc làm bán thời gian cho sinh viên; qua đó góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế địa phương, đồng thời tạo môi trường phát triển thể thao học đường và chia sẻ tài nguyên nghiên cứu.

Tổ chức lại không gian các Trường đại học tại Hà Nội vì thế không chỉ đặt ra bài toán di chuyển cơ sở đào tạo, mà còn gắn với yêu cầu tái cấu trúc không gian đô thị.

Ở nơi đến, yêu cầu đặt ra là hình thành hệ thống hạ tầng đồng bộ, đáp ứng nhu cầu học tập, nghiên cứu, sinh hoạt và phát triển của sinh viên, giảng viên. Ở nơi đi, quỹ đất sau di dời cần được kiểm soát chặt chẽ, dành cho những không gian phục vụ cộng đồng theo định hướng của Thành phố.

Hai yêu cầu đó có mối quan hệ chặt chẽ, tạo thành một bài toán tổng thể trong quá trình tổ chức lại không gian giáo dục đại học và tái thiết đô thị Hà Nội.

Chủ trương di dời và tổ chức lại không gian các trường đại học tại Hà Nội vì vậy không phải là một cuộc di chuyển cơ học, mà là bước chuyển dịch không gian gắn với yêu cầu xây dựng môi trường đào tạo tiên tiến, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ công nghệ số.

Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng cho rằng, giải quyết đồng thời hai bài toán “hạ tầng đồng bộ ở nơi đến” và “không gian công cộng ở nơi đi” sẽ góp phần giảm áp lực giao thông, hạ tầng tại khu vực trung tâm, đồng thời tạo nền móng cho các cụm đại học quy mô lớn.

"Trong tiến trình đó, sinh viên là lực lượng trí thức tương lai. Việc tạo dựng điều kiện tốt hơn cho thế hệ trẻ học tập, nghiên cứu và phát triển được đặt trong yêu cầu đầu tư căn cơ cho nguồn nhân lực, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó góp phần tạo nền tảng để đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình", kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng khẳng định.