Trong một khu công nghiệp phía bắc, dây chuyền sản xuất vẫn chạy đều, dù bảng lịch nghỉ Tết đã treo. Ở một góc khác của thành phố, đèn phòng lab sáng muộn, nhóm kỹ sư chưa rời bàn làm việc vì kế hoạch công nghệ vẫn dang dở. Cách đó không xa, người chủ doanh nghiệp nhỏ đang loay hoay bên những con số cuối cùng của năm.
“Bánh răng” trực tiếp của guồng máy
Ca làm cuối năm ở Khu công nghiệp Bắc Thăng Long (Hà Nội) không còn cảnh chạy hết tốc lực như những năm đơn hàng cao điểm. Trong xưởng của Công ty TNHH Nissei Electric Hà Nội, công việc vẫn đều đặn, ca kíp được duy trì. “Làm chắc tay, không quá căng”, chị Tươi, công nhân gắn bó nhiều năm với nhà máy, mô tả ngắn gọn không khí những ngày cận Tết.
Tính chung cả năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17,0% so với năm trước. Thặng dư thương mại ước đạt 21,8 tỷ USD, đánh dấu năm thứ 10 Việt Nam liên tiếp xuất siêu.
Năm 2025, theo cảm nhận của chị Tươi, đơn hàng không còn dồn dập như giai đoạn cao điểm trước đây. Có thời điểm giữa năm, sản xuất chững lại khá rõ. Chỉ đến gần cuối năm, đơn hàng mới khá lên. Vì vậy, tăng ca không còn liên tục.
Bức tranh vĩ mô phần nào lý giải nhịp điệu ấy. Tính chung cả năm 2025, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD, tăng 17,0% so với năm trước. Thặng dư thương mại ước đạt 21,8 tỷ USD, đánh dấu năm thứ 10 Việt Nam liên tiếp xuất siêu. Phần lớn kim ngạch này đến từ khu vực doanh nghiệp FDI (kể cả dầu thô), chiếm 77,3%. Đơn hàng quay trở lại giúp các nhà máy duy trì hoạt động, nhưng sự phục hồi chưa đồng đều giữa các ngành và từng thời điểm trong năm khiến nhịp sản xuất mang tính “vừa phải” hơn là bùng nổ.
Với người công nhân, tăng trưởng không được đo bằng đồ thị xuất khẩu, mà bằng số buổi tăng ca, tiền thưởng Tết và mức độ yên tâm khi chuẩn bị về quê. Thưởng Tết năm nay của chị Tươi gần như bằng năm ngoái. “Công ty thông báo sớm, rõ ràng. Với công nhân bọn tôi thì chỉ cần có thưởng, trả đúng hạn là yên tâm”, chị nói. Vé xe về quê được đặt từ sớm.
Tuy vậy, áp lực đời sống vẫn hiện hữu. “Đi chợ thấy cái gì cũng đắt hơn trước”, chị Tươi nói. Lo nhất là tiền thuê nhà, chỉ cần tăng một đợt là mọi khoản chi khác phải tính lại từ đầu. Với gia đình có con nhỏ, bài toán gửi trẻ càng thêm chật vật. Có thời điểm, hai vợ chồng phải xoay ca làm lệch nhau để bớt tiền gửi con.
Ở lát cắt này, xuất khẩu chính là động lực giữ nhịp tăng trưởng, còn người công nhân là “bánh răng” trực tiếp của guồng máy ấy. Nhưng cùng với tín hiệu phục hồi, những áp lực về chi phí sinh hoạt, nhà ở và chăm sóc con cái vẫn song hành. Tăng trưởng chỉ thật sự trọn vẹn khi đời sống của người làm ra nó bớt chật vật.
Nơi giá trị gia tăng được tạo ra
Ở một nơi không có tiếng máy ồn ào như xưởng sản xuất, áp lực lại đến từ những quy trình được số hóa và các yêu cầu ngày càng khắt khe. Với anh Trùng, trưởng nhóm dự án tại Công ty TNHH Gentherm Việt Nam, đó là cảm giác rất rõ của năm 2025. Công việc không còn dừng ở “lắp ráp cho đúng”, mà phải làm cho đúng chuẩn và thông minh hơn.
Năm 2025, tổng vốn FDI đăng ký cả năm đạt hơn 36 tỷ USD, trong khi vốn thực hiện ước khoảng 23 tỷ USD, mức cao nhất trong 5 năm trở lại đây. Đáng chú ý, phần lớn dòng vốn này tiếp tục đổ vào công nghiệp chế biến, chế tạo, nơi yêu cầu không chỉ là năng lực sản xuất, mà là năng lực công nghệ và quản trị. Khi FDI đi sâu hơn, những phần việc “khó” hơn cũng theo đó được giao cho các nhà máy tại Việt Nam.
Năm 2025, các dự án mà nhóm anh Trùng phụ trách đều gắn với tự động hóa và điều khiển thông minh. Tiêu biểu là hệ thống tự động điều chỉnh nhiệt độ trong xe ô-tô theo điều kiện thời tiết bên ngoài, đòi hỏi kỹ sư phải học nhanh và làm chủ công nghệ. So với vài năm trước, tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn rõ rệt, quy trình sản xuất được số hóa. Mỗi thay đổi đều tác động trực tiếp đến nhịp làm việc hằng ngày. “Áp lực lớn nhất là không được đứng yên”, anh Trùng nói. Kỹ sư giờ đây vừa phải bảo đảm tiến độ, vừa phải cập nhật kiến thức liên tục để theo kịp yêu cầu mới.
Sự chuyển dịch này không chỉ diễn ra ở Gentherm. Việc VinFast mở rộng sản xuất và tăng mạnh giao hàng ra thị trường toàn cầu cho thấy các doanh nghiệp tại Việt Nam đang dần đảm nhận những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi sản xuất. Ở lĩnh vực điện tử, các tổ hợp của Samsung tại Bắc Ninh và Thái Nguyên không còn chỉ là cứ điểm sản xuất, mà ngày càng tham gia sâu hơn vào khâu kỹ thuật, cải tiến quy trình và tối ưu hóa sản phẩm. Trong ngành thiết bị công nghệ cao, Intel Products Vietnam tiếp tục mở rộng vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đảm nhận các công đoạn đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật và quản trị ngày càng khắt khe.
Điểm chung của những trường hợp này không nằm ở quy mô, mà ở bản chất công việc được giao. Khi dòng vốn FDI đi sâu hơn, Việt Nam không còn được nhìn như điểm đến của lao động giá rẻ. Điều đó lý giải vì sao áp lực đặt lên đội ngũ kỹ sư ngày càng lớn. Nhân lực kỹ thuật cao dần trở thành giới hạn then chốt của quá trình nâng cấp nền công nghiệp.
Khi cơ hội đến nhưng nhịp vốn còn chậm
Ông Phong, chủ một doanh nghiệp nhỏ với 30 lao động trực tiếp và hơn 100 lao động gián tiếp hoạt động trong lĩnh vực thi công điện. Lương, thưởng Tết và các chế độ ngày lễ được giữ nguyên như cam kết mà ông coi là “ranh giới không thể lùi” với người lao động.
Nhưng khi chốt sổ năm 2025, điều khiến ông Phong bận tâm nhất lại nằm ở cách bộ máy chính quyền 2 cấp đi vào vận hành thực chất hơn. Theo ông, đầu tư công đang mở ra nhiều cơ hội rõ ràng cho doanh nghiệp xây dựng hạ tầng. Tuy nhiên, cơ hội ấy không đến một cách trơn tru. Ở một số xã vùng sâu, vùng xa, tiến độ thanh toán vốn đầu tư công diễn ra chậm. Có nơi, vốn từ trên chưa kịp chuyển xuống cấp xã, buộc doanh nghiệp phải ứng vốn kéo dài. “Doanh nghiệp nhỏ rất sợ những khoảng chờ như thế, bởi chỉ cần chậm một nhịp, chi phí tài chính đã đội lên”, ông nói.
Theo báo cáo của cơ quan thống kê, ngành xây dựng năm 2025 tăng trưởng gần 9,6%, nhưng mức độ lạc quan của doanh nghiệp xây dựng lại thấp hơn đáng kể so với công nghiệp chế biến, chế tạo.
“Có những loại vật liệu tăng giá theo ngày. Cát, đất san lấp có thời điểm cao hơn cả khung giá nhà nước quản lý”, ông Phong nói. Dữ liệu thống kê cho thấy sản xuất các ngành vật liệu xây dựng như khoáng phi kim loại, kim loại, xi-măng đều tăng mạnh trong năm qua.
Về vốn và tín dụng, ông thừa nhận tình hình đã khả quan hơn so với giai đoạn 2023-2024, song vẫn chưa đủ nhanh để tạo lực bật mới. Với ông, tinh thần “tự chủ” của doanh nghiệp nhỏ đang rõ dần. Nhưng vẫn còn nhiều việc phải làm để biến thành năng lực thực chất. “Giảm những khâu không cần thiết sẽ giúp doanh nghiệp tập trung làm ăn, thay vì chạy theo hồ sơ”, ông nói.
Nếu đầu tư công là động cơ tăng trưởng, thì với doanh nghiệp nhỏ, thời gian và dòng tiền chính là nhiên liệu. Ở lát cắt của ông Phong, tăng trưởng hiện lên không phải bằng những con số lớn, mà bằng nhịp chờ vốn, nhịp tăng giá vật tư và sức chịu đựng của doanh nghiệp nhỏ. Mọi chính sách, nếu chậm một bước, đều để lại dấu vết rất rõ.
Tăng trưởng năm 2025 đã quay lại. FDI đi nhanh, xuất khẩu giữ nhịp, còn doanh nghiệp nhỏ vẫn bước chậm để dò đường. Câu hỏi đặt ra cho năm sau không chỉ là tăng trưởng có tiếp tục hay không, mà là liệu các nhịp ấy có thể gặp nhau ở một điểm chung đủ vững. Chỉ khi đó, tăng trưởng mới không dừng lại ở con số, mà trở thành cảm giác yên tâm cho những người đang trực tiếp làm ra nó.
