Tự ngắt kết nối
Hôm nay, ngày mới của P.T.T. (26 tuổi, kế toán viên một công ty xuất nhập khẩu ở phường Đống Đa, Hà Nội) bắt đầu mà không phải nhìn vào màn hình điện thoại. Chị và nhóm bạn đang ở một nơi cách xa khói bụi và những tòa nhà cao xám xịt của đô thị. Chuyến đi kéo dài 5 ngày ở Pù Luông (Thanh Hóa) đã được chị T. lên kế hoạch từ hơn một năm nay và có nhiều lúc tưởng chừng như không thể thực hiện được bởi công việc quá bận rộn.
“Từ lúc tôi chính thức ký hợp đồng với công ty đến nay đã hơn 3 năm. Trong suốt khoảng thời gian này, tôi hầu như không rời mắt khỏi ánh sáng xanh. Nếu không phải là những file excel chằng chịt trên máy tính thì cũng là các dòng yêu cầu từ lãnh đạo, chia sẻ công việc, hối thúc deadline liên hồi bất tận từ mọi phía. Đôi lúc, sáng thức dậy sau một buổi tối ngủ không đủ giấc, mở điện thoại lên đã thấy rất nhiều email và tin nhắn trong các nhóm công việc, dự án, kế hoạch... Dưới áp lực đè nặng, tôi ngày càng trở nên bực dọc, cáu kỉnh, sức khỏe tâm sinh lý đi xuống thấy rõ”, chị T. chia sẻ.
Trước khi bắt đầu trở thành những “cư dân tạm thời” của Pù Luông, nhóm bạn trẻ đã thống nhất về một thủ tục đặc biệt. Ngay khi chạm chân đến mảnh đất được mệnh danh là “Tây Bắc thu nhỏ”, T. và các bạn tắt toàn bộ điện thoại, đồng hồ thông minh, máy tính bảng… và mọi thiết bị công nghệ có khả năng thu phát sóng rồi bỏ vào một chiếc hộp khóa mã. Chiếc hộp này đi kèm một nguyên tắc duy nhất, đó là chỉ được mở ra vào cuối chuyến đi.
“Lúc chiếc hộp được đóng lại, chúng tôi dường như đã trải qua một cảm giác chung khá kỳ lạ: một chút tiếc nuối và cả lo lắng, hoảng loạn từ xa xăm dội lại. Ngày đầu tiên của chuyến đi, những cảm giác đó trở nên rõ hơn. Có người đang nhóm bếp bỗng đưa tay sờ túi quần. Riêng tôi còn cảm thấy bồn chồn và cứ một lúc lại liếc nhìn về phía chiếc hộp. Bữa ăn đầu tiên giữa rừng núi, không có gì để chụp ảnh check-in như mọi khi, các thành viên nhìn nhau, chung vẻ mặt khó tả”, N.T.D., một cô gái khác trong nhóm kể lại.
Sự hụt hẫng chỉ dần rời xa khi các thành viên nhất trí tập trung hơn vào những việc khác trong ngày tiếp theo. P.T.T. đã học được cách pha cà-phê phin trên bếp củi, được quay về những ký ức tuổi thơ bằng mùi đất ẩm và tiếng lá cây xào xạc. Thời gian nhẹ nhàng trôi, nhóm bạn chầm chậm gắn kết hơn qua những công việc bếp núc mà ngày thường vẫn bị thay bằng thao tác “gọi ship” vô cùng đơn giản, qua các trò chơi xưa cũ như “ô ăn quan”, “cướp cờ” hay đơn giản là nằm dài trên bãi cỏ ngắm sao đêm.
Xu hướng trên toàn cầu
Thực tế, những chuyến đi như trên không hề hiếm gặp trong giới trẻ ngày nay. Không những vậy, đây còn là hoạt động có chủ đích, đã trở thành xu hướng với tên gọi “Digital Detox - Thải độc số”. Nói một cách đơn giản, Digital Detox là khoảng thời gian chủ động ngừng sử dụng các thiết bị điện tử có kết nối internet.
Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng, khi liên tục tiếp nhận thông tin, bộ não sẽ luôn ở trạng thái quá tải. Việc ngắt kết nối với các luồng thông tin chằng chịt này sẽ giúp giảm căng thẳng, khôi phục sự tập trung, cải thiện chất lượng giấc ngủ và quan trọng hơn cả là đưa con người về với những kết nối vật chất trong thế giới thực. Thật tình cờ, chính những người trẻ sinh ra và lớn lên cùng với internet, giờ lại trở thành lực lượng tiên phong tìm kiếm khoảng lặng bình yên mà công nghệ đã lấy đi.
Sự chuyển dịch từ hội chứng FOMO (Fear of Missing Out - Nỗi sợ bị bỏ lỡ) sang JOMO (Joy of Missing Out - Niềm vui được vắng mặt) đã trở thành một làn sóng ngầm trên phạm vi toàn cầu, đi ngược lại định hướng mà các thuật toán của mạng xã hội luôn nhắm tới. Báo cáo từ tổ chức Global Web Index (GWI) vào năm 2023 từng chỉ ra rằng: Có tới 54% người dùng internet trên thế giới đang chủ động cắt giảm thời gian sử dụng mạng xã hội. Trước đó, Trung tâm nghiên cứu Pew (Pew Research Center, Hoa Kỳ) cũng cảnh báo về việc hơn 72% thanh thiếu niên tham gia một khảo sát thừa nhận luôn bắt đầu ngày mới bằng hành động kiểm tra tin nhắn, thông báo trên điện thoại. Đáng chú ý, phần lớn trong số này cảm thấy bồn chồn, lo âu, thậm chí cô đơn khi không có chiếc điện thoại thông minh ở bên.
Tại Việt Nam, thống kê Digital 2024 của We Are Social cho thấy một người Việt trung bình dành 6 giờ mỗi ngày cho các hoạt động trực tuyến, trong đó hơn 2 tiếng để “lướt” mạng xã hội. Một báo cáo chuyên sâu khác do Công ty nghiên cứu thị trường Decision Lab (Thành phố Hồ Chí Minh) cho hay: 75% bạn trẻ thuộc Gen Z ở nước ta có mong muốn từ bỏ ít nhất một nền tảng mạng xã hội đang sử dụng.
Quả thật, lực lượng lao động trẻ, học sinh, sinh viên Việt Nam đang phải quay cuồng mỗi ngày với những tin nhắn công việc trong cũng như ngoài giờ làm, loay hoay giữ mối quan hệ trên các nền tảng mạng xã hội, đồng thời phải liên tục cập nhật những nền tảng mới để không bị tụt hậu... Áp lực cộng hưởng từ tất cả đã thúc đẩy họ tìm đến Digital Detox như một chiếc phao cứu sinh giữa điệp trùng con sóng công nghệ. Hàng loạt trào lưu vì thế liên tục nở rộ: từ việc đổi sang dùng điện thoại “cục gạch” chỉ có chức năng nghe-gọi vào cuối tuần, cho tới những quán cà-phê treo biển “quán không có internet, hãy trò chuyện với nhau” và xa hơn là các chuyến đi tương tự như của nhóm P.T.T..
“Quyền được lãng quên”
Liên quan đến những vấn đề vừa nêu, PGS, TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định: Trào lưu Digital Detox là xu hướng tích cực, giúp cân bằng cuộc sống thực và thế giới ảo, đồng thời hạn chế xao nhãng do các thiết bị thông minh gây ra, cải thiện khả năng tập trung. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng, não bộ con người có thói quen tiết dopamine liên tục khi tiếp cận các nội dung trên không gian mạng, nhất là những nội dung ngắn. Điều này gây nhiều nguy cơ về sức khỏe tinh thần, khiến cảm xúc dễ bị tổn thương, tạo trạng thái bồn chồn, bất an khi bị tách khỏi các thiết bị số.
Nhiều người nhận thức được những dấu hiệu trên, nhưng lại thất bại khi cố gắng ngừng online. Nguy hiểm hơn, một bộ phận bạn trẻ hiện có xu hướng biến mạng xã hội thành công cụ để trì hoãn các công việc thực tế, tạm quên đi những muộn phiền, áp lực.
Đối với phương pháp mà P.T.T. và một số nhóm bạn trẻ khác đang áp dụng, PGS, TS Trần Thành Nam cho rằng đây là ý tưởng hay nhưng chưa bền vững. Bởi khi trở lại môi trường sống trước đó, thói quen cũ sẽ nhanh chóng quay lại. Để giải quyết tận gốc cần tập trung, kiên trì làm theo những chiến lược khoa học, bài bản, có hệ thống. Cần có phương pháp “ươm mầm” trong trẻ em tình yêu thiên nhiên và sự trân trọng các trải nghiệm thực tế ngay từ sớm. Với các trường hợp lớn hơn, cần khuyến khích tập luyện một môn thể thao, tham gia các hoạt động xã hội hoặc thưởng thức nghệ thuật, âm nhạc... nhằm phát triển đam mê thay thế, giảm bớt sự phụ thuộc vào thế giới ảo.
Bên cạnh đó, mỗi cá nhân phải rèn khả năng nhận diện sớm sự bất ổn của bản thân trước các nguy cơ tổn thương từ mạng xã hội, chủ động cảm nhận được khi nào bị lệ thuộc để “ngắt kết nối”. Ở tầm vĩ mô, nên có những chính sách bảo vệ cộng đồng cấp quốc gia, dựa trên các dự báo rủi ro. Một số nước phát triển đã áp dụng quy định cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội hoặc cấm mang điện thoại tới trường... Đây là những mô hình có thể triển khai thử nghiệm theo hình thức sandbox.
“Một giải pháp khác đang dần trở thành xu hướng gần đây là thực thi “quyền được lãng quên”. Theo đó, một số bạn trẻ từ chối nhận điện thoại, tin nhắn công việc sau giờ làm. Việc này giúp giảm áp lực kết nối liên tục, có thêm thời gian cho gia đình, bạn bè và bản thân. Nhưng tóm lại, dù là cách nào, cũng cần nhìn nhận Digital Detox không phải bài xích công nghệ một cách cực đoan. Trái lại, đây là quá trình rèn luyện bản lĩnh để con người kiểm soát các thiết bị thông minh thay vì để thuật toán thao túng cuộc đời”, PGS, TS Trần Thành Nam nhấn mạnh.
