Hội thảo do Viện Dược liệu (Bộ Y tế) phối hợp Cục Quản lý Y dược cổ truyền, Sở Y tế tỉnh Thanh Hóa tổ chức ngày 29/12, tại Thanh Hóa. Hội thảo đã tổng kết, đánh giá kết quả công tác bảo tồn nguồn gene cây thuốc và tri thức sử dụng bài thuốc y học cổ truyền trong giai đoạn vừa qua, đồng thời trao đổi, chia sẻ kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm thực tiễn và định hướng cho giai đoạn tiếp theo.
Gần 2.000 bài thuốc dân gian được sưu tầm để nghiên cứu
Phát biểu khai mạc hội thảo, Tiến sĩ Trần Minh Ngọc, Viện trưởng Viện Dược liệu cho biết, trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, y học cổ truyền đã tích lũy được một kho tàng tri thức quý giá cùng nhiều bài thuốc có giá trị, góp phần quan trọng trong công tác chăm sóc, bảo vệ sức khỏe nhân dân suốt nhiều thế hệ.
Nhận thức rõ vai trò đó, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với y học cổ truyền. Nhiều chủ trương, chính sách lớn đã được ban hành, tiêu biểu như Nghị quyết 57-NQ/TW, Nghị quyết số 72-NQ/TW...
Từ năm 1997 đến nay, Viện Dược liệu đã được Bộ Y tế giao nhiệm vụ điều tra, bảo tồn và phát triển tri thức bản địa, tri thức y học cổ truyền gắn với bảo tồn nguồn gene cây thuốc.
Đến nay, đã ghi nhận, sưu tầm gần 2.000 bài thuốc và khoảng 1.500 loài cây thuốc của gần 30 dân tộc, phản ánh kinh nghiệm sử dụng cây thuốc lâu đời trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Hàng nghìn tiêu bản, mẫu vật đã được sưu tập, lưu giữ tại Bảo tàng Dược liệu Việt Nam, phục vụ cho công tác nghiên cứu, đào tạo và quảng bá nguồn tài nguyên cây thuốc.
Viện Dược liệu cũng đã xây dựng hệ thống vườn bảo tồn cây thuốc tại nhiều địa phương, từ các vườn thuộc quản lý của các Vườn Quốc gia (Hoàng Liên, Bạch Mã, Ba Vì, Tam Đảo, Phong Nha-Kẻ Bàng) đến các vườn thuốc của Hội Đông y và hộ gia đình.
Riêng tại Viện Dược liệu hiện đang duy trì tốt 6 vườn cây thuốc y học cổ truyền với diện tích 3.820m², lưu giữ bảo tồn 340 nguồn gene cây thuốc tại các trung tâm của Viện đặt tại Sa Pa, Tam Đảo, Hà Nội, Thanh Hóa, Thành phố Hồ Chí Minh và Lâm Đồng.
Đáng chú ý, Viện Dược liệu đã nghiên cứu về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của 30 loài cây thuốc cổ truyền; phát triển sản phẩm từ bài thuốc dân gian, như trà sỏi thận, trà Pủng vìa vin, bước đầu đưa tri thức dân gian vào phục vụ cộng đồng.
Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy việc phát triển các bài thuốc từ nguồn dữ liệu này còn nhiều hạn chế; vấn đề sở hữu trí tuệ đối với các bài thuốc cổ truyền cần được hoàn thiện...
Từ thực tiễn đó, Tiến sĩ Trần Minh Ngọc nhấn mạnh trong thời gian tới, Viện Dược liệu sẽ tăng cường phối hợp các sở, ban, ngành địa phương, đặc biệt là Sở Y tế và Hội Đông y các tỉnh, thành phố để hệ thống hóa việc sử dụng cây thuốc và bài thuốc y học cổ truyền trên phạm vi cả nước.
Báo cáo thêm về kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị nguồn cây thuốc cổ truyền giai đoạn 2026-2030, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên dược liệu, Viện Dược liệu cho biết, Viện Dược liệu sẽ duy trì và phát triển mạng lưới vườn bảo tồn cây thuốc tại các vùng sinh thái trên cả nước; mở rộng mô hình bảo tồn gắn với du lịch sinh thái và phát triển dược liệu; hệ thống hóa, chuẩn hóa dữ liệu về cây thuốc và bài thuốc cổ truyền, bảo đảm thống nhất, đồng bộ và có khả năng chia sẻ, khai thác lâu dài.
Bên cạnh đó, tiếp tục điều tra, khảo sát và thu thập dữ liệu về cây thuốc, bài thuốc và tri thức bản địa của các dân tộc có nhiều kinh nghiệm sử dụng nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ.
Lựa chọn các cây thuốc, bài thuốc đặc sắc của một số dân tộc tiêu biểu để nghiên cứu chuyên sâu theo chuỗi giá trị, hướng tới phát triển sản phẩm phục vụ cộng đồng. Ngoài ra, ứng dụng khoa học kỹ thuật hiện đại trong nghiên cứu, phân loại, bảo tồn và làm rõ bằng chứng khoa học đối với các cây thuốc, bài thuốc tiêu biểu.
Cần chuẩn hóa một số bài thuốc có giá trị
Tại hội thảo, các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý đi sâu phân tích vai trò của bảo tồn tri thức nguồn gen trong phát triển y dược cổ truyền, yêu cầu kết hợp tri thức cổ truyền với bằng chứng khoa học hiện đại và hướng tiếp cận số hóa để lưu trữ, khai thác kho dữ liệu lớn về cây thuốc, bài thuốc.
Hội thảo cũng chia sẻ những minh chứng thực địa phong phú từ Tây Nguyên và Bắc Trung Bộ, như hệ thống tri thức dùng cây thuốc của một số cộng đồng dân tộc, kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, bài thuốc của người Mường tại Thanh Hóa, cũng như mô hình bảo tồn gắn với phát triển sản phẩm như bài thuốc tắm thảo dược của người Dao Sìn Hồ.
Từ đó, đề xuất cần nghiên cứu sâu hơn và chuẩn hóa một số bài thuốc có giá trị, cần có cơ chế đặc thù hỗ trợ cộng đồng trong việc thử nghiệm, đăng ký lưu hành các bài thuốc; tiếp tục nghiên cứu, xác định tên khoa học đối với một số loài cây thuốc; xây dựng quy trình khai thác bền vững một số loài cây thuốc.
Một ý kiến từ cơ sở điều trị và Hội Đông y cũng phản ánh thực trạng sử dụng thuốc đông y thời gian qua và đề xuất có giải pháp tăng tỷ lệ sử dụng thuốc nam trong các cơ sở khám, chữa bệnh.
Một số doanh nghiệp chia sẻ kế hoạch hợp tác với Viện Dược liệu trong việc phát triển các sản phẩm y học cổ truyền chăm sóc sức khỏe, phục vụ du lịch.
Kết thúc hội thảo, lãnh đạo Viện Dược liệu cho biết, các ý kiến đóng góp của các nhà khoa học và chuyên gia giàu kinh nghiệm tại hội thảo sẽ góp phần hoàn thiện chính sách và thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành dược liệu và y học cổ truyền Việt Nam trong thời gian tới.
