Nhiều kết quả khả quan trong công tác hòa giải ở cơ sở
Sau hơn 10 năm triển khai thi hành, Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 đã phát huy nhiều hiệu quả tích cực như: Tổ chức hòa giải và đội ngũ hòa giải viên được củng cố, tăng cường bảo đảm hoạt động; mạng lưới hòa giải viên và Tổ hòa giải được xây dựng rộng khắp các thôn, tổ dân phố, ấp, khóm, địa bàn dân cư. Đến nay, cả nước có 87.396 tổ hòa giải được thành lập tại thôn, tổ dân phố với 549.446 hòa giải viên, tỷ lệ hòa giải thành đạt 85,95%. Hầu hết mỗi thôn, tổ dân phố có 01 tổ hòa giải. Số lượng thành viên của mỗi tổ hòa giải trung bình từ 05 - 07 hòa giải viên/tổ. Kết quả hoạt động, từ tháng 01/2014 đến tháng 12/2023, cả nước tiếp nhận 1.364.806 vụ, việc hòa giải (trung bình 136.481 vụ, việc/năm), trong đó, hòa giải thành 1.096.572/1.350.533 vụ, việc đã tiến hành hòa giải (trung bình 109.657 vụ, việc/năm), đạt tỷ lệ 81,2%.
Hoạt động hòa giải ở cơ sở góp phần tích cực trong việc giảm áp lực cho các cơ quan Nhà nước, cơ quan tư pháp; hạn chế đơn thư khiếu nại, tố cáo, nhất là khiếu nại vượt cấp, kéo dài. Kết quả hòa giải thành ở cơ sở phần lớn được các bên tự nguyện thi hành, bởi nội dung thỏa thuận khi hòa giải thành là ý chí của các bên tranh chấp, các bên hài lòng với giải pháp đã thống nhất nên thường tự giác thi hành một cách nhanh chóng.
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác hòa giải ở cơ sở, và việc thực thi Luật Hòa giải ở cơ sở cũng bộc lộ một số bất cập, chưa sát hợp chuyển động của đời sống: Quy định về phạm vi hòa giải ở cơ sở (tại Điều 3) vẫn còn chung chung, chưa đủ rõ ràng, dẫn đến sự lúng túng trong thực hiện. Các khái niệm như “mâu thuẫn, tranh chấp xâm phạm lợi ích công cộng”, hay “mâu thuẫn, tranh chấp khác không được hòa giải ở cơ sở theo quy định pháp luật” là chưa được quy định chi tiết, gây khó khăn trong việc xác định trường hợp nào thuộc phạm vi hòa giải được, trường hợp nào thì không.
Mặc dù luật đã có hiệu lực gần 10 năm, nhưng hiện nay một số địa phương, công chức và người dân vẫn chưa hiểu hết bản chất, quy định của công tác hòa giải ở cơ sở, vẫn còn nhầm lẫn giữa hòa giải của Hội đồng giải quyết tranh chấp đất đai cấp xã và hòa giải ở cơ sở nên trong chỉ đạo, thực hiện nhiệm vụ quản lý về hòa giải ở cơ sở còn sai sót, hạn chế. Sự phối hợp giữa các cơ quan có liên quan trong công tác hòa giải ở cơ sở đôi lúc chưa thật chặt chẽ…
Một vấn đề khác, công tác quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở, công tác tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng cho hòa giải viên, cấp kinh phí bảo đảm cho công tác hòa giải ở cơ sở, việc thực hiện các thủ tục hành chính về công tác hòa giải ở cơ sở, chất lượng và hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở ở một số nơi chưa cao…
Bổ sung chính sách cụ thể, tăng năng lực và vai trò của hòa giải viên
Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý - Bộ Tư pháp, với mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở, đặc biệt trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, không tổ chức cấp huyện và sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã, Cục đã nghiên cứu một số nội dung dự kiến sửa đổi, bổ sung Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 nhằm đáp ứng yêu cầu của tình hình mới. Trong đó, tập trung nghiên cứu hoàn thiện quy định về phạm vi hòa giải ở cơ sở theo hướng mở rộng tối đa, quy định rõ ràng phạm vi hòa giải ở cơ sở nhằm khuyến khích, phát huy vai trò của công tác này đối với đời sống xã hội. Tiếp tục nghiên cứu để bổ sung quy định về chính sách của Nhà nước về hòa giải ở cơ sở, đặc biệt là chính sách cụ thể nhằm thu hút các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia đóng góp, hỗ trợ cho công tác hòa giải ở cơ sở.
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý cũng cho biết, về tiêu chuẩn, thủ tục bầu, công nhận hòa giải viên, trong bối cảnh hiện nay cần nghiên cứu để sửa đổi, bổ sung các quy định về tiêu chuẩn hòa giải viên nhằm xây dựng, phát triển, thu hút đội ngũ hòa giải viên có năng lực, trình độ đáp ứng yêu cầu triển khai công tác hòa giải ở cơ sở.
Ngày 17/4/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 315/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Nâng cao năng lực đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở giai đoạn 2024-2030”. Một trong những nhiệm vụ của Đề án giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện là lựa chọn một số đơn vị cấp xã để thực hiện chỉ đạo điểm về nâng cao năng lực đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở, trong đó có nội dung xây dựng mô hình “cấp xã điển hình về hòa giải ở cơ sở”. Việc lựa chọn đơn vị cấp xã để thực hiện chỉ đạo điểm cần ưu tiên địa bàn có tỷ lệ hòa giải thành thấp hoặc địa bàn có nhiều vướng mắc trong triển khai Luật Hòa giải ở cơ sở, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt khó khăn.
Khi xây dựng mô hình “cấp xã điển hình về hòa giải ở cơ sở” cần căn cứ vào kết quả đánh giá tình hình văn hóa, phong tục tập quán, bản sắc truyền thống, điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, thực trạng công tác hòa giải ở cơ sở... của đơn vị cấp xã đó để xác định các hoạt động cụ thể, thí dụ như: tổ chức sinh hoạt định kỳ mỗi tổ hòa giải 1 lần/tháng; tổ chức giao lưu giữa các tổ hòa giải trên địa bàn cấp xã 1 lần/quý; mời luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên giới thiệu, phổ biến kiến thức pháp luật, tập huấn kỹ năng hòa giải cho hòa giải viên trên địa bàn cấp xã định kỳ 1 lần/6 tháng; in cấp phát tài liệu cho hòa giải viên…
Trước mắt, để nâng cao hiệu quả trong lĩnh vực này, cần đẩy mạnh sự phối hợp giữa chính quyền, các đoàn thể và tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương trong việc triển khai các vụ việc hòa giải. Hàng năm, Sở Tư pháp, cán bộ tư pháp – hộ tịch cấp xã cần chủ động tham mưu cho Ủy ban nhân dân tỉnh xây dựng chương trình phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên. Qua đó, chỉ đạo, hướng dẫn việc củng cố, kiện toàn tổ chức và hoạt động của các tổ hòa giải; đồng thời tạo điều kiện, khuyến khích hội viên, thành viên tích cực tham gia các hoạt động hòa giải và giám sát công tác hòa giải ở cơ sở.
Để thực hiện tốt công tác hòa giải, lãnh đạo các Sở Tư pháp cần tiếp tục tham mưu cho lãnh đạo các địa phương quan tâm hơn nữa đến công tác hòa giải ở cơ sở. Đồng thời, tiếp tục tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền các cấp đối với công tác hòa giải cơ sở; bảo đảm thực hiện có hiệu quả công tác quản lý Nhà nước về hòa giải ở cơ sở theo đúng quy định của Luật Hòa giải ở cơ sở và các văn bản hướng dẫn thi hành.
