Mỗi độ thu về, tiếng trống hội quân lại vang lên giữa dòng nước Lục Đầu - nơi hợp lưu của sáu con sông và là chứng nhân của bao chiến công hiển hách. Diễn xướng hội quân được tổ chức vào trung tuần tháng tám âm lịch, ngay sau Lễ tưởng niệm Ngày mất của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Giữa không gian linh thiêng, hàng chục chiến thuyền rực rỡ cờ phướn tiến ra giữa dòng trong tiếng trống chiêng rền vang, khơi dậy hào khí Đông A và tinh thần quật cường của quân dân Đại Việt thế kỷ XIII.
Lễ hội quân trên sông Lục Đầu vốn có từ xa xưa, được tổ chức hằng năm trong Lễ hội đền Kiếp Bạc để tưởng nhớ thời kỳ kháng chiến chống Nguyên - Mông. Nghi thức này từng bị gián đoạn do những thời kỳ biến động.
Năm 2006, tỉnh Hải Dương (cũ) giao Ban Quản lý Di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc phối hợp các nhà nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng địa phương phục dựng dựa trên thư tịch cổ, lời kể dân gian và ký ức của ngư dân vùng Vạn Kiếp. Từ đó đến nay, nghi thức được duy trì thường niên, trở thành biểu tượng văn hóa độc đáo và điểm nhấn của Lễ hội mùa thu Côn Sơn-Kiếp Bạc.
Theo bà Nguyễn Thị Thùy Liên, Trưởng ban Quản lý Di tích, đây là lễ hội quân trên sông duy nhất tại Việt Nam được tổ chức trong khuôn khổ một lễ hội cấp quốc gia, có quy mô lớn và giá trị đặc biệt. Mỗi lần tái hiện không chỉ là dịp tri ân công đức Hưng Đạo Đại Vương, mà còn là bài học sinh động về lòng yêu nước và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.
Lực lượng tham gia lễ hội lên tới hàng nghìn người gồm ngư dân, võ sinh, diễn viên không chuyên cùng khoảng 50 thuyền rước đến từ các địa phương thuộc Hải Phòng, Quảng Ninh. Tại bến Vạn Kiếp, các đội tiêu binh, múa rồng, trống chiêng, võ sinh các môn phái Nhất Nam, Vovinam đồng loạt ra quân trong trang phục cổ truyền. Trên sông, hàng chục chiến thuyền dàn hàng chỉnh tề, giương cao cờ lệnh, phối hợp nhịp nhàng trong tiếng trống thúc quân, tạo nên bức tranh hoành tráng và tràn đầy khí thế.
Diễn xướng hội quân gồm ba trường đoạn chính: “Hào khí Đông A”, “Hùng khí Lục Đầu” và “Khúc khải hoàn”. Trường đoạn đầu tái hiện cuộc duyệt binh biểu dương lực lượng chuẩn bị kháng chiến ở Đông Bộ Đầu và hội quân hàng vạn binh sĩ tại Vạn Kiếp năm 1285.
Tiếp đó, “Hùng khí Lục Đầu” gợi lại chiến thắng Vạn Kiếp và Bạch Đằng, khi quân dân Đại Việt đánh tan đạo quân xâm lược, buộc Thoát Hoan phải chui ống đồng tháo chạy, tướng Ô Mã Nhi bị bắt sống. Cuối cùng, “Khúc khải hoàn” mang sắc thái nhẹ nhàng, biểu trưng cho đất nước thái bình sau chiến thắng, quân dân hân hoan ca khúc khải hoàn.
Diễn xướng bắt đầu khi bình minh vừa lên, ánh vàng phản chiếu trên sóng nước hòa cùng sắc đỏ, vàng, xanh của cờ phướn. Trên bờ, tiếng trống, tiếng chiêng dồn dập. Dưới sông, từng đội thuyền rẽ sóng, hô lệnh nhịp nhàng, tạo nên âm hưởng vừa hùng tráng vừa thiêng liêng. Hàng vạn người dân và du khách đứng dọc hai bờ sông reo hò cổ vũ...
Không chỉ là nghi thức mang tính trình diễn, diễn xướng hội quân còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng Nguyễn Minh Hùng, việc tổ chức thường niên diễn xướng hội quân có ý nghĩa đặc biệt, vừa tưởng niệm công đức tiền nhân, vừa quảng bá giá trị di sản văn hóa địa phương, góp phần phát triển du lịch bền vững gắn với giáo dục truyền thống.
Điều đáng quý là nghi thức này không chỉ được dàn dựng bởi nghệ sĩ hay nhà nghiên cứu, mà còn có đông đảo người dân, ngư dân vùng sông nước, võ sinh, học sinh… là chủ thể sáng tạo và thực hành, góp tâm sức biến lịch sử thành hơi thở sống, thể hiện niềm tự hào được tiếp nối truyền thống quê hương.
