Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII vừa diễn ra tại Hà Nội thu hút sự tham gia của 46/52 nhà xuất bản trong cả nước với 397 tên sách và bộ sách, tương ứng 512 cuốn. Quá trình chấm giải được thực hiện qua ba cấp: sơ khảo, chung khảo và hội đồng giải thưởng. Hơn 70 giáo sư, nhà khoa học và chuyên gia đầu ngành trong nhiều lĩnh vực đã tham gia quá trình đánh giá. Các tác phẩm được thẩm định qua nhiều vòng đọc độc lập, phản biện và bỏ phiếu kín.
Từ kết quả qua các vòng chấm, Ban tổ chức trao 52 giải cho 50 cuốn sách và bộ sách, gồm: 2 giải A, 17 giải B, 23 giải C, 5 giải Khuyến khích và 5 giải Sách được bạn đọc yêu thích. 2 giải A năm nay được trao cho những công trình đề tài lịch sử, gồm: “Lịch sử Việt Nam bằng hình” của Đông A Books liên kết Nhà xuất bản Đại học Sư phạm và “Lịch sử văn minh thế giới” (tác giả Will và Ariel Durant, Nhà xuất bản Khoa học xã hội và Viện Giáo dục IRED), thể hiện sự cân bằng giữa tri thức bản địa và tri thức quốc tế.
Cùng với sự phát triển nhanh chóng của đời sống tri thức, công nghệ truyền thông và thói quen đọc trong xã hội hiện đại, mùa giải mới đã có những nét đổi mới để thích ứng. Một trong những thay đổi rõ rệt đó là điều chỉnh cơ cấu giải thưởng từ năm mảng xuống còn bốn mảng nội dung.
Theo Ban tổ chức, các lĩnh vực học thuật ngày càng có sự giao thoa và liên ngành mạnh mẽ, khiến việc phân chia quá chi tiết trở nên khó phù hợp với thực tiễn. Việc tinh gọn giúp hội đồng chấm giải có điều kiện đánh giá các tác phẩm theo góc nhìn tổng thể hơn. Những cuốn sách có nội dung giao thoa giữa các lĩnh vực như kinh tế, khoa học xã hội, chính trị, giáo dục hay đổi mới sáng tạo sẽ không bị giới hạn bởi cách phân mảng cứng nhắc.
Điều này phản ánh xu hướng nghiên cứu hiện nay, khi tri thức ngày càng liên ngành và kết nối. Bên cạnh đó, mảng sách khoa học được mở rộng, bổ sung các nội dung liên quan giáo dục, đổi mới sáng tạo và kinh tế tri thức. Đây là sự điều chỉnh có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển nền kinh tế dựa trên tri thức.
Điểm mới đáng chú ý khác là việc hoàn thiện hệ thống tiêu chí chấm giải theo hướng rõ ràng, minh bạch hơn, nhất là đối với sách dịch. Trước đây, việc đánh giá sách dịch gặp khó khăn khi phải cân nhắc đồng thời giá trị của nguyên tác, chất lượng chuyển ngữ. Việc bổ sung tiêu chí riêng giúp quá trình thẩm định trở nên công bằng, khoa học hơn, đồng thời ghi nhận đúng vai trò của dịch giả.
Mùa giải năm nay cũng có sự mở rộng nguồn đề cử. Cùng với các nhà xuất bản, bạn đọc, cơ quan báo chí, các tổ chức xã hội cũng có thể giới thiệu tác phẩm tham dự. Sự mở rộng góp phần tăng tính xã hội hóa cho giải thưởng, đồng thời tạo thêm cơ hội để những cuốn sách có giá trị được phát hiện.
Đáng chú ý, ứng dụng phân tích dữ liệu truyền thông trong quá trình xét chọn cũng đã được triển khai. Đối với những tác phẩm được đề nghị trao giải cao, Ban tổ chức phối hợp các đơn vị công nghệ để tổng hợp và phân tích dữ liệu dư luận từ báo chí và các nền tảng truyền thông. Cách làm này thể hiện sự thích ứng của giải thưởng với môi trường truyền thông hiện đại. Năm nay, hạng mục Sách được bạn đọc yêu thích tiếp tục được duy trì, kết hợp giữa bình chọn công khai và đánh giá chuyên môn.
Qua danh sách các tác phẩm được vinh danh, có thể nhận thấy sự gia tăng của các công trình học thuật có quy mô lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực chính trị, lịch sử, kinh tế và khoa học xã hội. Nhiều bộ sách có dung lượng đồ sộ, được đầu tư công phu về nội dung lẫn hình thức, thể hiện nỗ lực của các nhà xuất bản trong việc nâng cao chất lượng sách, không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí mà còn phục vụ nghiên cứu, học tập và tích lũy tri thức lâu dài. Các tác giả trong nước ngày càng khẳng định vai trò trong lĩnh vực học thuật. Những công trình nghiên cứu do học giả Việt Nam thực hiện nhận được sự quan tâm lớn, phản ánh sự trưởng thành của đội ngũ trí thức và nhà nghiên cứu trong nước.
Qua danh sách các tác phẩm được vinh danh, có thể nhận thấy sự gia tăng của các công trình học thuật có quy mô lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực chính trị, lịch sử, kinh tế và khoa học xã hội. Nhiều bộ sách có dung lượng đồ sộ, được đầu tư công phu về nội dung lẫn hình thức, thể hiện nỗ lực của các nhà xuất bản trong việc nâng cao chất lượng sách, không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí mà còn phục vụ nghiên cứu, học tập và tích lũy tri thức lâu dài.
Ở chiều ngược lại, các tác phẩm dịch cũng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đưa tri thức thế giới đến với bạn đọc Việt Nam. Nhiều bản dịch chất lượng cao đã góp phần làm phong phú đời sống học thuật và văn hóa đọc.
Dù có nhiều đổi mới tích cực, Giải thưởng Sách Quốc gia vẫn đối mặt với một số thách thức. Trước hết, mức độ lan tỏa của giải thưởng trong công chúng vẫn còn hạn chế. Trong khi giới chuyên môn và ngành xuất bản quan tâm khá nhiều thì với đông đảo bạn đọc phổ thông, dường như danh sách các tác phẩm đoạt giải vẫn chưa thật sự trở thành nguồn tham khảo quen thuộc.
Một vấn đề khác là khoảng cách giữa sách học thuật và thị trường sách đại chúng. Nhiều cuốn sách đoạt giải có giá trị nghiên cứu cao nhưng khó tiếp cận đối với độc giả trẻ hoặc độc giả phổ thông. Điều này khiến việc lan tỏa tri thức từ giải thưởng đến xã hội chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Chưa kể, dù đã có bước tiến trong việc kết hợp bình chọn của bạn đọc, sự tham gia vẫn chưa thật sự sâu rộng. Việc bình chọn chủ yếu diễn ra trên các nền tảng trực tuyến, trong khi nhiều nhóm bạn đọc khác chưa có điều kiện tiếp cận.
Thách thức lớn hơn nằm ở sự thay đổi thói quen đọc trong kỷ nguyên số. Khi mạng xã hội, video ngắn và các nền tảng giải trí số phát triển mạnh, việc duy trì thói quen đọc sách dài và sâu trở nên khó khăn hơn, đặc biệt với thế hệ trẻ.
Từ những đổi mới của Giải thưởng Sách Quốc gia, có thể thấy một nỗ lực rõ rệt nhằm nâng cao chất lượng xét chọn và mở rộng ảnh hưởng của giải thưởng. Tuy nhiên, để những giá trị này lan tỏa, cần có những giải pháp đồng bộ hơn. Trước hết, cần tăng cường truyền thông về các tác phẩm đoạt giải. Thay vì chỉ công bố danh sách, các cơ quan báo chí, nhà xuất bản và hệ thống thư viện có thể tổ chức các chương trình giới thiệu sách, tọa đàm với tác giả, hoặc các chiến dịch đọc sách cộng đồng. Thứ hai, cần đưa các tác phẩm tiêu biểu đến gần hơn với hệ thống giáo dục. Nhiều cuốn sách đoạt giải có giá trị học thuật cao, có thể trở thành tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học sinh và giáo viên. Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản. Các phiên bản sách điện tử, sách nói hoặc nền tảng đọc trực tuyến sẽ giúp tác phẩm tiếp cận nhiều đối tượng bạn đọc hơn, nhất là người trẻ.
Bên cạnh đó, vai trò của thư viện và không gian đọc cộng đồng cần được phát huy. Việc trưng bày và giới thiệu các tác phẩm đoạt giải tại thư viện, nhà sách, đường sách hoặc các sự kiện văn hóa sẽ giúp bạn đọc dễ dàng tiếp cận hơn. Mặt khác, cần khuyến khích sự tham gia nhiều hơn của độc giả trong quá trình phát hiện và tôn vinh sách hay...
Những nét đổi mới cho thấy quyết tâm nâng cao chất lượng và sức lan tỏa của Giải thưởng Sách Quốc gia. Song, hành trình xây dựng một xã hội đọc sách vẫn còn dài. Nhưng rõ ràng, càng nhiều những cuốn sách hay được phát hiện, tôn vinh và lan tỏa, văn hóa đọc sẽ có thêm nền tảng vững chắc để phát triển trong xã hội hiện đại.
