Thực tế ấy khiến không ít người trăn trở: Làm thế nào để văn học, nghệ thuật (VHNT) vẫn có thể đến gần với thiếu nhi, bước vào học đường, khơi gợi trí tưởng tượng, nuôi dưỡng tâm hồn và những giá trị tốt đẹp trong các em. Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại Hội thảo khoa học “Sáng tác VHNT dành cho thiếu nhi trong giai đoạn mới” vừa được Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng tổ chức. Câu chuyện này không chỉ dành cho những người làm VHNT mà còn liên quan đến cách chúng ta vun bồi đời sống tinh thần cho thế hệ mai sau.
Khi tuổi thơ bước vào thế giới số
Nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT thành phố Đà Nẵng cho rằng, trẻ em hôm nay đang sống trong một môi trường hoàn toàn khác với các thế hệ trước: “Nếu giáo dục cung cấp tri thức thì VHNT góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, hình thành nhân cách, bồi đắp tình yêu quê hương đất nước, khơi dậy năng lực sáng tạo và xây dựng hệ giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ”.
Theo nhà thơ Nguyễn Nho Khiêm, sự phát triển của internet, mạng xã hội, trò chơi điện tử và trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi sâu sắc nhu cầu thẩm mỹ cũng như phương thức tiếp nhận nghệ thuật của trẻ em. Điều đó đặt ra yêu cầu người sáng tác phải đổi mới cả nội dung lẫn hình thức thể hiện để không bị bỏ lại phía sau.
Đồng quan điểm, ThS Trần Trung Sơn (Trường đại học Đông Á) cho rằng, không gian tiếp nhận văn học của trẻ em đang dịch chuyển từ trang sách sang môi trường số. Ngày nay, các em có thể tiếp cận câu chuyện thông qua audiobook, video kể chuyện, truyện tranh trực tuyến hay các nền tảng tương tác đa phương tiện. “Môi trường số mở ra cơ hội rất lớn cho sáng tác văn học thiếu nhi, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức chưa từng có”, ông nhận định.
Nhiều ý kiến tỏ ra trăn trở khi nhắc đến thực tế trẻ em hiện nay dành hàng giờ cho mạng xã hội như TikTok, YouTube, Facebook… nhưng ngày càng ít thời gian cho việc đọc sách. Điều này có thể là do số lượng tác phẩm VHNT thật sự xuất sắc, có sức lan tỏa mạnh mẽ cho thiếu nhi vẫn chưa nhiều… Trong khi đó, nhiều tác phẩm vẫn còn khoảng cách với đời sống thực tế của trẻ em hôm nay. Những vấn đề như môi trường số, trí tuệ nhân tạo, áp lực học tập, kỹ năng sống, biến đổi khí hậu hay an toàn mạng chưa được phản ánh tương xứng trong sáng tác. Và nếu VHNT không theo kịp những chuyển động của đời sống thì rất khó trở thành người bạn đồng hành với trẻ em đương đại.
AI không thay thế được cảm xúc con người
Chủ đề trí tuệ nhân tạo cũng thu hút nhiều ý kiến tham luận của các tác giả như nhà văn Phan Chín, Ngô Liên Hương, Lệ Hằng, Nguyễn Thị Phú, Hoàng Thị Mai Sa... Các ý kiến đều thừa nhận trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi mạnh mẽ trong hoạt động sáng tạo. Công nghệ có thể hỗ trợ xây dựng ý tưởng, minh họa, dựng phim, sản xuất âm thanh hay xuất bản nội dung đa phương tiện. Tuy nhiên, phải khẳng định rằng, AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ. Bởi đến cuối cùng thì điều làm nên sức sống lâu bền của một tác phẩm dành cho thiếu nhi không nằm ở công nghệ mà ở khả năng chạm đến trái tim trẻ nhỏ, khơi dậy lòng nhân ái, trí tưởng tượng và những ước mơ đẹp.
Từ các tham luận và thảo luận tại hội thảo, một thông điệp chung được nhiều đại biểu chia sẻ: Sáng tác VHNT cho thiếu nhi, cho lứa tuổi học đường không đơn thuần là hoạt động nghề nghiệp của văn nghệ sĩ mà là nhiệm vụ văn hóa có ý nghĩa chiến lược. Những cuốn sách hay, bài hát đẹp, bức tranh giàu cảm xúc hay bộ phim nhân văn đều góp phần hình thành nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn và xây dựng hệ giá trị cho thế hệ tương lai.
Khi trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian trước màn hình điện tử, trách nhiệm của các văn nghệ sĩ, các nhà giáo dục càng trở nên nặng nề hơn. Phía sau mỗi trang sách hay, mỗi bài hát đẹp hay mỗi bộ phim nhân văn không chỉ là niềm vui của tuổi thơ, mà còn là sự bồi đắp những giá trị nền tảng cho các công dân tương lai của đất nước.
