Khu di tích Thanh Mai thời Trần thuộc huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang, sau thuộc Chí Linh, tỉnh Hải Dương, nay thuộc phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng.
Chùa Thanh Mai là một trong 12 di tích thành phần của quần thể danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc. Chùa được xây dựng từ thời Trần (thế kỷ XIII-XIV), gắn với Pháp Loa tôn giả - vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Từ thế kỷ XIII-XIV, Thanh Mai đã là trung tâm Phật giáo Trúc Lâm, quy tụ các vị tổ như Đệ nhị, Đệ tam và các vị quốc sư về trụ trì, hoằng dương Phật pháp, phát triển đạo phái.
![[Video] UNESCO công nhận Quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn – Kiếp Bạc là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam](https://cdn.nhandan.vn/images/d708a15d851b238c329e92777deb1ba908fd86a926d9efb7ff2cd3d9c2ff5a801796b29351e2a70ea0038dea3372e2a6acf13ef5311654a6e6f96ce89743d523/avatar-of-video-883132-5289.jpg.avif){kind=avatar}
Một giá trị đặc biệt của chùa Thanh Mai là hệ thống văn bia cổ, với bốn tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV-XVII, XVIII, chứa đựng những nội dung quan trọng về lịch sử Phật giáo mà các tài liệu khác không chép, hoặc chưa kịp chép. Tiêu biểu nhất là bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” dựng năm 1362, với khoảng 5.000 chữ khắc trên đá xanh.
Một giá trị đặc biệt của chùa Thanh Mai là hệ thống văn bia cổ, với bốn tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV-XVII, XVIII, chứa đựng những nội dung quan trọng về lịch sử Phật giáo mà các tài liệu khác không chép, hoặc chưa kịp chép. Tiêu biểu nhất là bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” dựng năm 1362, với khoảng 5.000 chữ khắc trên đá xanh.
Chị Hoàng Thị Thảo, hướng dẫn viên tại Ban Quản lý di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc cho biết: Văn bia không chỉ kể về thân thế và sự nghiệp của Pháp Loa mà còn phản ánh đời sống chính trị, tôn giáo, ruộng đất và sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần. Với những giá trị nổi bật, văn bia đã được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2016, trở thành tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu.
Trải qua chiến tranh và biến thiên của thời gian, phần lớn kiến trúc cổ thời Trần tại chùa Thanh Mai đã bị phá hủy. Qua các lần trùng tu, nhất là từ sau năm 1975, ngôi chùa dần được phục dựng với quy mô tương đối hoàn chỉnh. Hiện nay, tổng thể kiến trúc chùa gồm các hạng mục chính: Tam quan, tiền đường, thượng điện, nhà tổ, vườn tháp, nhà bia… Trong đó, tam quan được xây dựng lại năm 2009 theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Chùa chính có kiến trúc hình chữ “Đinh”, gồm bảy gian tiền đường và ba gian thượng điện, lợp ngói vẩy hến, gợi nhắc phong cách kiến trúc truyền thống.
Phía sau chùa là hệ thống tháp cổ, nơi an nghỉ của các vị sư qua nhiều thời kỳ. Trong đó, tháp Viên Thông - nơi đặt xá lỵ Pháp Loa - là công trình có ý nghĩa đặc biệt, gắn với lịch sử khoảng 700 năm của chùa. Lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mồng 1-3/3 âm lịch là dịp để nhân dân tưởng nhớ ngày viên tịch của Tổ Pháp Loa.
Phía sau chùa hiện nay có đường mòn dẫn lên đỉnh núi Phật Tích, trên có dấu vết của một số di tích cổ khác, được gọi là Thanh Mai 2, 3, 4... Di tích Thanh Mai 2 được khai quật năm 2021 phát hiện ba lớp kiến trúc của ba thời kỳ chồng lên nhau, cho thấy chùa Thanh Mai phát triển liên tục qua các thời Trần, Lê, Nguyễn, nhất là kiến trúc thời Nguyễn được làm khá cẩn thận, quy mô, cho thấy sức sống bền bỉ của Phật giáo Trúc Lâm tại đây.
Năm 1992, chùa Thanh Mai được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia; tháng 7/2025, chùa trở thành một trong những di tích thuộc quần thể Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Bảo tồn chùa Thanh Mai phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các quy định của Công ước 1972 về bảo vệ di sản thế giới. Các địa phương liên quan đang triển khai nhiều nhiệm vụ như xây dựng quy hoạch bảo tồn tổng thể, nghiên cứu di sản phi vật thể, tăng cường tuyên truyền và hoàn thiện cơ chế quản lý. Trong giai đoạn 2026-2030, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tham mưu để Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xây dựng quy hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di tích chùa Thanh Mai.
Ông Vũ Trường Sơn,
Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa,
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng
Ông Vũ Trường Sơn, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng cho biết: Bảo tồn chùa Thanh Mai phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các quy định của Công ước 1972 về bảo vệ di sản thế giới. Các địa phương liên quan đang triển khai nhiều nhiệm vụ như xây dựng quy hoạch bảo tồn tổng thể, nghiên cứu di sản phi vật thể, tăng cường tuyên truyền và hoàn thiện cơ chế quản lý. Trong giai đoạn 2026-2030, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tham mưu để Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xây dựng quy hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di tích chùa Thanh Mai.
Ngày nay, nhiều du khách ghé thăm chùa Thanh Mai vừa để tìm hiểu lịch sử, vừa để chinh phục thiên nhiên hùng vĩ nơi đây. Bao quanh chùa là khu rừng nguyên sinh với những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Những tháng cuối năm, rừng phong tại đây đồng loạt thay lá, tạo nên khung cảnh rợp trời màu đỏ và vàng. Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên, giá trị khảo cổ và hệ thống kinh văn, bi ký quý hiếm đã giúp chùa Thanh Mai đáp ứng các tiêu chí của UNESCO về tính toàn vẹn và xác thực.
