Bắc Ninh-Kinh Bắc là vùng đất kết tinh chiều sâu lịch sử và văn hiến, trải qua hàng nghìn năm đã bồi đắp nên một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, góp phần quan trọng vào bản sắc văn hóa Việt Nam. Để mạch nguồn di sản được bảo tồn và tỏa sáng, các nghệ nhân ở Bắc Ninh đã không ngừng sáng tạo, tham gia sâu vào các hoạt động quảng bá, trải nghiệm, đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Truyền dạy và lan tỏa giá trị di sản
Festival “Về miền di sản Bắc Ninh-2026” với hơn 30 hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch đặc sắc đã trở thành không gian kết nối, lan tỏa và đánh thức tiềm năng di sản trong đời sống đương đại. Trong đó, không gian trưng bày nghề làm tranh dân gian Đông Hồ - mới được UNESCO ghi danh vào “Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp” cùng những trải nghiệm, kết nối giữa các nghệ nhân làng nghề với du khách là điểm nhấn nổi bật.
Tham gia tích cực các chuỗi hoạt động tại Festival, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, người con của làng Đông Hồ vừa tỉ mỉ hướng dẫn khách tham quan các bước in tranh trên giấy điệp, vừa giới thiệu các màu sắc tự nhiên độc đáo làm từ hoa lá, vỏ sò trong tranh Đông Hồ.
Ông Tâm chia sẻ: “Trước những thách thức của nhịp sống hiện đại, chỉ nhiệt huyết và đam mê với nghề thôi chưa đủ, mà cần giữ được “hồn cốt” của tranh từ cách vẽ, màu sắc đến cách làm. Cùng với đó, một yếu tố quan trọng là các nghệ nhân phải mang được những nét đẹp, tinh túy của nghề đến với đông đảo công chúng thông qua những câu chuyện, các hoạt động tương tác để du khách có dịp trải nghiệm, hòa mình với di sản. Tôi tin rằng khi có sự trao truyền, tiếp nối và lan tỏa, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ sẽ được hồi sinh”.
Thuộc đời thứ 21 trong gia đình theo nghề tranh và có 35 năm gắn bó với nghề, ông Nguyễn Đăng Tâm đã mang tranh Đông Hồ tới nhiều quốc gia trên thế giới thông qua các sự kiện do quốc gia và tỉnh tổ chức. Hiện ba thế hệ trong gia đình cùng gắn bó với nghề làm tranh, thường xuyên có những cải tiến mẫu mã, quảng bá, bán hàng trên các nền tảng số, đồng thời liên kết với các trường học, đơn vị, nhãn hàng để mở rộng cơ hội giới thiệu, kể những câu chuyện về quy trình kỹ thuật, chất liệu và cả những triết lý sống gửi gắm trong tranh Đông Hồ.
Được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 30/9/2009, dân ca quan họ Bắc Ninh, từ một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng làng, xã, ngày nay đã bước ra không gian rộng lớn hơn, từ sân khấu nghệ thuật đến các sự kiện giao lưu, quảng bá. Nhiều nghệ nhân, liền anh, liền chị tích cực tham gia vào hoạt động trưng bày, giới thiệu và kể chuyện di sản.
Trọn đời gắn bó với tình yêu quan họ, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (sinh năm 1959, ở khu Viêm Xá, phường Kinh Bắc) là “hạt nhân” gìn giữ, bảo tồn nhiều làn điệu quan họ cổ, khó và truyền dạy cho nhiều thế hệ trẻ.
Để lưu giữ, bảo tồn những giá trị quan họ cho muôn đời sau, bà Nguyễn Thị Thềm và chị gái là nghệ nhân Nguyễn Thị Sang đã thành lập Thư viện quan họ Sang Thềm từ năm 2022.
Hai bà dày công sưu tầm, trưng bày hàng trăm cuốn tư liệu, lưu giữ các làn điệu quan họ cùng hiện vật trong sinh hoạt như trang phục, cơi trầu, ấm tích và tổ chức những buổi giao lưu quan họ theo đúng lối cổ ngay tại thư viện.
“Không chỉ là đam mê, chúng tôi mong muốn góp một phần nhỏ bé để bảo tồn và để thế hệ sau biết, hiểu hơn về quan họ cổ. Hai chị em chúng tôi sẽ cố gắng chừng nào còn có thể”, nghệ nhân Nguyễn Thị Sang chia sẻ.
Bắc Ninh hiện có 240 nghệ nhân thuộc các lĩnh vực văn hóa dân gian, nghề truyền thống. Bằng tài năng, tâm huyết và sự bền bỉ, các thế hệ nghệ nhân vẫn âm thầm gìn giữ, thực hành, trao truyền di sản vốn quý của các thế hệ đi trước, khuyến khích con cháu tiếp bước, duy trì và làm giàu thêm bản sắc văn hóa quê hương.
Để mạch nguồn lan tỏa
Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh Bùi Thị Thu Thủy cho biết: Bắc Ninh hiện có 8 di sản được UNESCO công nhận và ghi danh; 27 di sản văn hóa nằm trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, gần 4.000 di tích.
Bên cạnh đó, tỉnh còn có không gian sinh động của gần 1.400 lễ hội truyền thống, khoảng 200 làng nghề. Những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể này kết tinh làm nên bản sắc văn hóa Kinh Bắc độc đáo, trở thành nguồn lực tinh thần to lớn, góp phần làm nên sức mạnh nội sinh cho Bắc Ninh trong quá trình phát triển.
Đáng chú ý, với sự quan tâm, chăm sóc, phát huy vai trò giữ lửa và truyền lửa của các nghệ nhân trong cộng đồng, Bắc Ninh là địa phương tiên phong thực hiện phong tặng danh hiệu và có cơ chế hỗ trợ hằng tháng đối với nghệ nhân thuộc các loại hình di sản được UNESCO vinh danh. Các Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân được tỉnh hỗ trợ với mức kinh phí từ 1,5-4,6 triệu đồng/tháng.
Tại Kế hoạch số 36/KH-TU ngày 6/4/2026 của Tỉnh ủy Bắc Ninh thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Tỉnh ủy Bắc Ninh nêu rõ phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững của tỉnh.
Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trở thành sức mạnh mềm, tạo lợi thế cạnh tranh, nâng cao vị thế và hình ảnh Bắc Ninh trong kỷ nguyên phát triển mới. Đáng chú ý, để bảo đảm nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hóa, Bắc Ninh sẽ bố trí tối thiểu 4% tổng chi ngân sách hằng năm và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn.
Đồng chí Phạm Hoàng Sơn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh cho biết: “Để thực hiện hiệu quả Chương trình hành động bảo vệ di sản, tỉnh Bắc Ninh xác định tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ cộng đồng thực hành nghề và nghệ nhân. Đẩy mạnh đào tạo, trao truyền nghề; đưa giáo dục di sản vào trường học một cách bài bản. Cùng với đó, tỉnh sẽ thực hiện kiểm kê, số hóa và nghiên cứu di sản một cách hệ thống, khoa học, tăng cường quảng bá, nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản, đa dạng hóa sản phẩm gắn với mở rộng thị trường”.
Sau hợp nhất, trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh có 45 dân tộc cùng chung sống, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc với nhiều lễ hội, phong tục đặc sắc, trong đó có nhiều giá trị văn hóa đã được tôn vinh là di sản của nhân loại như thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt; thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; ca trù; nghi lễ và trò chơi dân gian kéo co làng Hữu Chấp.
Tuy nhiên, tỉnh đang đối mặt với thực trạng đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm, giỏi nghề ngày càng lớn tuổi, trong khi lớp trẻ chưa đủ sức hoặc ít mặn mà với nghề. Vì vậy, rất cần một chính sách đủ mạnh, cùng kế hoạch căn cơ để các nghệ nhân có thể sống được bằng nghề truyền thống, tiếp tục sáng tạo, truyền dạy, góp phần đưa mạch nguồn di sản lan tỏa, trường tồn.
