Lúa phát thải thấp “ra Bắc”
Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho biết: Năm 2025, VIETRISA đã phát triển được 148 hội viên (bao gồm tổ chức, doanh nghiệp, hợp tác xã và cá nhân). Hiệp hội cũng đã cấp nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” cho tám doanh nghiệp, với diện tích hơn 18.000 ha, lượng gạo được chứng nhận tương ứng 71.420 tấn trong cùng năm. Đặc biệt, Công ty cổ phần nông nghiệp công nghệ cao Trung An là đơn vị đầu tiên đã xuất khẩu thành công 500 tấn gạo mang nhãn hiệu này sang thị trường Nhật Bản, vào tháng 6/2025. Sang năm 2026, hiệp hội dự kiến sẽ mở rộng áp dụng quy trình kỹ thuật, xây dựng thêm nhiều mô hình liên kết và hoàn thiện hệ thống dịch vụ hỗ trợ sản xuất lúa phát thải thấp.
Được biết, bắt đầu từ những mô hình tiên phong ở An Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ..., nông dân miền Tây thời gian qua đã mạnh dạn giảm giống, giảm phân, giảm nước trong trồng lúa. Nhờ đó, bà con giảm chi phí, đất khỏe hơn, cây lúa bền hơn.
Theo đó, tổng kết thực hiện đề án trên cho thấy, trong năm 2024 và 2025, qua ba vụ triển khai, bảy mô hình thí điểm ở Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang đã giúp giảm chi phí sản xuất 8,2-24,2% so với mô hình đối chứng. Kết quả có được từ việc giảm 30-50% lượng giống gieo sạ, giảm 30-70 kg phân bón/ha, giảm 30-40% lượng nước tưới và giảm 1-4 lần phun thuốc bảo vệ thực vật/vụ so với mô hình đối chứng. Quy trình sản xuất nêu trên đã góp phần tăng năng suất lúa 2,4-7%, thu nhập của nông dân tăng 4-7,6 triệu đồng/ha so với mô hình đối chứng. Quan trọng hơn, quy trình sản xuất này đã góp phần giảm lượng phát thải khí nhà kính từ 2-12 tấn CO2 tương đương/ha (tùy phương thức áp dụng).
Sau kết quả tích cực tại Đồng bằng sông Cửu Long, ông Bùi Bá Bổng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam (Vietrisa), cho biết, ngành nông nghiệp dự kiến sẽ lan tỏa mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh ra Đồng bằng sông Hồng, với quy mô 500.000 ha.
Bước đi này nhằm nhân rộng hiệu quả giảm chi phí, tăng thu nhập cho nông dân và cắt giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa. Đặc biệt, các địa phương Đồng bằng sông Cửu Long sẽ tiếp tục đồng hành cùng VIETRISA đưa Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao về đích đúng lộ trình 2030.
Cần nhiều hơn những đột phá
Nói về Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao này, ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nguyên Chủ tịch HĐQT Viện Nghiên cứu lúa gạo Quốc tế (IRRI), nhấn mạnh: Đề án giúp duy trì sự phát triển hiệu quả của ngành lúa gạo, cải thiện thu nhập và đời sống người nông dân, đồng thời, giải quyết các vấn đề môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Cụ thể, về kinh tế, ông Phát phân tích: Thế giới sản xuất khoảng 800 triệu tấn lúa mỗi năm, trong đó, khoảng 90% sản lượng tập trung ở các quốc gia châu Á. 90% sản lượng này nằm ở tám nước, gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh, Indonesia, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Myanmar. Tại nước ta, nếu sản xuất theo quy trình của Đề án 1 triệu ha, như các mô hình thí điểm đã triển khai, Việt Nam có giá thành sản xuất 1 kg lúa thấp nhất trong nhóm tám nước này, trong khi nông dân thu được lợi nhuận cao.
Ông Phát đánh giá: Hiện tại đề án đã có nhiều thuận lợi về hướng đi, cách triển khai, sự quan tâm hưởng ứng của nông dân, doanh nghiệp, chính quyền các cấp. Tuy nhiên, thời gian tới, các đơn vị liên quan cần đạt được thêm nhiều đột phá, trong đó quan trọng nhất là chú trọng đến công tác mở rộng thị trường, để lúa xanh, sạch của bà con làm ra được các doanh nghiệp săn đón, xuất khẩu ra thế giới với mức giá xứng đáng hơn.
Từ thực tế địa phương, ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ chỉ rõ: “Cần Thơ có diện tích trồng lúa lớn thứ hai khu vực, chỉ sau tỉnh An Giang. Sau hai năm triển khai đề án, thành phố có điều kiện để nhân rộng với mục tiêu đến năm 2030 đạt khoảng 170.000 ha. Song, khó khăn lớn hiện nay vẫn là sản xuất nhỏ lẻ, liên kết giữa hợp tác xã và doanh nghiệp chưa chặt chẽ. Việc đo đếm phát thải khí nhà kính dù đã có quy trình và thiết bị nhưng chi phí còn cao, phụ thuộc nhiều vào cán bộ kỹ thuật và chuyên gia”.
Với An Giang - vựa lúa lớn nhất vùng châu thổ Cửu Long, ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cho biết: Năm 2025, diện tích lúa chất lượng cao chiếm 59% diện tích sản xuất toàn tỉnh, địa phương phấn đấu năm 2026 tiệm cận 70%. An Giang đã xác lập 375 vùng lúa chất lượng cao với hệ thống gần 700 hợp tác xã, khoảng 46.000 thành viên và đang tiếp tục được nâng chất. Theo ông Hiệp, thời gian tới đề án sẽ có nhiều thuận lợi khi doanh nghiệp đóng vai trò đầu tàu, cùng với lực lượng khuyến nông cộng đồng được tổ chức lại mạnh mẽ về tuyến xã. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để mở rộng công nhận nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp” và thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi liên kết.
Dưới góc nhìn doanh nghiệp, để mục tiêu của đề án này thành công, ông Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Tập đoàn Lộc Trời cho rằng, vấn đề quan trọng cần giải quyết là phải có “đột phá” về đầu ra sản phẩm. Bởi nếu không có đầu ra thì không thể tổ chức được vùng nguyên liệu lớn, triển khai đầy đủ các ý tưởng, mong muốn và cả lợi ích của người nông dân. Mong rằng Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao sẽ giải quyết được điểm nghẽn này ■
Thành phố Cần Thơ kiến nghị, cần đẩy mạnh tập huấn, sớm ban hành chuẩn cơ sở về đo đếm phát thải, đồng thời xây dựng thị trường carbon để người dân có thu nhập thực tế từ chứng chỉ carbon”.
Ông Trần Chí Hùng,
Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ
