Sự kiện được tổ chức nhân kỷ niệm 20 năm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23/11/2005-23/11/2025) tại đình Kim Ngân (42-44 Hàng Bạc, Hoàn Kiếm, Hà Nội). Đây là bước thử nghiệm quan trọng trong nỗ lực đồng bộ hóa bản sắc kiến trúc, văn hóa của phố nghề, đồng thời tái hiện chiều sâu ký ức phường hội để biến di sản thành nguồn lực sáng tạo bền vững.
Phố cổ Hà Nội từ lâu được biết đến là nơi lưu giữ mật độ cao nhất những tầng lớp di sản đô thị của Thăng Long-Hà Nội. Bên cạnh phố xá mang dấu ấn buôn bán của Kẻ Chợ xưa, nơi đây còn là mạng lưới đan xen của các đình, đền, miếu phản ánh sự hình thành, phát triển của các phường nghề.
Trong số đó, đình Kim Ngân là một trong những công trình tiêu biểu, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích Kiến trúc-Nghệ thuật cấp quốc gia năm 2013, đình còn tương đối nguyên vẹn cả về cấu trúc kiến trúc lẫn các mảng chạm khắc gắn liền với nghề kim hoàn truyền thống.
Trải qua hàng trăm năm biến thiên của phố nghề Hàng Bạc, Đình Kim Ngân vẫn giữ trọn chức năng cốt lõi: thờ Tổ nghề, là điểm tụ họp của phường hội, đúc bạc-đổi tiền, đồng thời trở thành biểu tượng tinh thần của giới thợ kim hoàn đất Thăng Long.
Thế kỷ 19 là giai đoạn đình Kim Ngân đạt tới độ hoàn thiện cao nhất. Bộ khung gỗ truyền thống cùng những kết cấu vì kèo, đầu dư, con rường tạo nên chiều sâu mỹ thuật đặc trưng của kiến trúc đình Việt. Đặc biệt, một số mảng chạm còn lưu giữ đến nay cho thấy dấu ấn bàn tay của chính những nghệ nhân kim hoàn Hàng Bạc xưa, nơi "chữ Nghệ" được tôn vinh không chỉ qua nghề, mà qua lối sống, đạo nghề và tinh thần phường hội.
Trong bối cảnh đô thị hóa và thương mại hóa mạnh mẽ của khu phố cổ, việc bảo tồn, phát huy giá trị đình Kim Ngân mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây chính là lý do dự án "Không gian kể chuyện đình Kim Ngân" ra đời, hướng đến mô hình biến di tích thành "không gian văn hóa sống", vừa bảo lưu giá trị, vừa tạo động lực phát triển kinh tế sáng tạo.
Dự án được khởi nguồn từ một câu hỏi cốt lõi: Làm thế nào để di sản vừa được được trưng bày, đồng thời "sống" trong đời sống đô thị đương đại? Trong khi lớp di sản vật thể của phố cổ gồm kiến trúc, cảnh quan được chăm chút trong nhiều năm, lớp di sản phi vật thể "phả nghề", đặc biệt là ký ức sinh hoạt phường hội, lại chưa có hình thức tái hiện tương xứng.
Đình Kim Ngân, với không gian rộng rãi, lịch sử nghề nghiệp sâu dày, trở thành địa điểm lý tưởng để phục dựng câu chuyện "từ nghề đến nghệ" của người thợ kim hoàn.
Dự án tập trung khai thác hoa văn đặc hữu của đình, từ các mảng chạm la hầu, linh thú, đồ án hoa lá đến đường nét chạm bạc truyền thống để hình thành bộ ngôn ngữ thị giác mới. Đây là ngôn ngữ thống nhất xuyên suốt các hạng mục: bảng biển, vật dụng, thiết kế không gian, đồ họa, chất liệu trưng bày.
Nhóm thực hiện đã tiến hành khảo sát chi tiết, số hóa và phân tích hệ thống hình tượng, đồng thời tổ chức hai tọa đàm chuyên sâu về hình tượng La hầu trong mỹ thuật Việt. Từ đó, hoa văn được phóng tác theo tinh thần thuần Việt, khiến di sản trở nên gần gũi mà vẫn giữ nguyên tính trang nghiêm.
Điểm đặc biệt của dự án là việc tổ chức không gian theo hành trình nghề nghiệp, mô phỏng tiến trình phát triển tay nghề của người thợ Thăng Long xưa. Toàn bộ mặt bằng đình được tái diễn theo bố cục chữ "Công" truyền thống.
Từ nhịp sống tấp nập ngoài phố, bước qua cổng đình là bước vào "ngưỡng cửa nghề". Sân đình trở thành không gian chia sẻ, hướng dẫn nghề, tổ chức hoạt động học tập... chính là nơi người thợ rèn kỹ nghệ căn bản.
Khi đã thành thục kỹ năng, người thợ bắt đầu thử nghiệm sáng tạo của riêng mình. Không gian này được thể hiện qua hai tác phẩm đồ họa lớn: "Bách nghệ đồ" và "Kim Ngân đình thị", sử dụng mỹ thuật thuần Việt và hoa văn trích chọn từ đình để kể câu chuyện gia nhập nghề, ra chợ dựng nghiệp.
"Thành Nghệ" là giai đoạn người thợ đạt tới trình độ cao, có khả năng thiết kế hoa văn, phối chất liệu, sáng tác mẫu mới. Không gian trưng bày mở, tương tác, giới thiệu sản phẩm thủ công và các câu chuyện nghề gần gũi.
Bên cạnh đó, không gian thiêng liêng nhất của đình trở thành nơi tôn vinh tinh hoa nghề nghiệp. Tại đây, nghệ nhân trình bày câu chuyện nghề, trưng bày tác phẩm đỉnh cao và tham gia vào hội đồng thẩm định chính danh, mô phỏng quy trình "ra mắt phường hội" xưa. Đây cũng là điểm dừng sâu lắng để mỗi người cảm nhận truyền thống "kính Tổ - trọng nghề".
Cùng với hoạt động trưng bày, dự án còn lồng ghép các hoạt động trải nghiệm văn hóa, tái hiện các thao tác nghề truyền thống như: đúc bạc, đổi tiền cổ, khắc chạm mẫu, làm đồ thủ công…
Các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn khách tham quan, cho phép người xem tự tay chạm vào nghề, hiểu được sự công phu của từng công đoạn để từ đó trân trọng hơn giá trị "chữ Nghệ".
Đặc biệt, những hoa văn đặc hữu của đình được nghiên cứu và chuyển hóa thành các sản phẩm văn hóa đương đại: tranh, vải, gối, đồ lưu niệm, vật phẩm trưng bày. Đây là bước quan trọng nhằm hiện thực hóa mục tiêu "di sản nuôi dưỡng di sản" để chính các giá trị truyền thống tạo ra nguồn lực kinh tế cho công tác bảo tồn.
Với cách tiếp cận đa chiều, dự án "Không gian kể chuyện đình Kim Ngân" góp phần khơi lại ký ức nghề kim hoàn và mở ra hướng đi mới cho việc khai thác di sản kiến trúc đô thị, đưa di tích thành không gian văn hóa sống, có chiều sâu, có trải nghiệm, có sản phẩm sáng tạo và có khả năng tự duy trì.
Mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng tới các di tích khác trong khu phố cổ như đình Hàng Buồm, đình Thanh Hà hay các không gian thờ tổ nghề truyền thống. Khi di sản được đồng bộ hóa về ngôn ngữ thiết kế, câu chuyện văn hóa và phương thức hoạt động, phố cổ Hà Nội sẽ hình thành mạng lưới các "không gian kể chuyện di sản", trở thành điểm đến chuyên sâu cho du lịch văn hóa-sáng tạo.
Nhằm giúp công chúng tiếp cận di sản thông qua thực hành, dự án tổ chức chuỗi hoạt động workshop kéo dài gần một tháng. Từ thứ hai đến thứ năm, khung giờ 9 giờ 30 phút-16 giờ, sẽ diễn ra hoạt động trải nghiệm in họa tiết cổ bằng mộc bản Thanh Liễu. Từ thứ sáu đến chủ nhật, khung giờ 9 giờ 30 phút-16 giờ phút, sẽ diễn ra hoạt động trải nghiệm làm sản phẩm lưu niệm bằng chất liệu truyền thống như lụa, gỗ, giấy dó… Các hoạt động được tổ chức ngay tại đình Kim Ngân, giúp du khách hiểu thêm về mỹ thuật dân gian và quy trình tạo hình truyền thống.
Ra mắt "Không gian kể chuyện đình Kim Ngân" là bước đi chiến lược trong việc kết nối di sản tới cộng đồng và mở rộng không gian sáng tạo đương đại. Từ chính những hoa văn, cấu trúc, câu chuyện có thật của phường nghề xưa, dự án tạo nên một không gian có chiều sâu, giàu bản sắc, nơi người dân và du khách không chỉ quan sát mà còn được trải nghiệm, được sống lại trong ký ức phố nghề.
