Làm mới ngôn ngữ nghệ thuật bằng công nghệ
Cách đây 20 năm, truyền thuyết Sơn Tinh-Thủy Tinh từng được Liên đoàn Xiếc Việt Nam đưa lên sân khấu với vở diễn cùng tên. Nhưng ở lần trở lại này, câu chuyện quen thuộc đã được làm mới bằng phương thức sáng tạo của thời đại số.
Sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương được cải tạo thành sân khấu nước với hệ thống phun gần 300 ống nước và hệ thống thoát nước. Khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người.
Với sự tham gia của LumiShow và VietArt trong vai trò sản xuất visual đồ họa, thực hiện không gian nghệ thuật số và xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt, “Sơn Thần Thủy Quái” tạo nên một không gian biểu diễn giàu tính thị giác. Hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện, đưa công nghệ từ vai trò hỗ trợ hiệu ứng trở thành một phần của ngôn ngữ sân khấu.
Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam cho biết, nghệ thuật muốn tồn tại phải có khả năng vận động cùng đời sống. Với xiếc, những giá trị cốt lõi như kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của nghệ sĩ vẫn là nền tảng không thể thay thế. Nhưng trên nền tảng đó, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng, công nghệ trình chiếu và những hình thức kể chuyện mới.
Theo ông, những câu chuyện, chất liệu của Việt Nam như Thạch Sanh, Sơn Tinh-Thủy Tinh, Tấm Cám, hình tượng người lính hay con người vùng biên giới... đều có thể được kể bằng ngôn ngữ xiếc, với cách thể hiện phù hợp hơn với tâm lý tiếp nhận của khán giả hôm nay.
“Tôi không muốn xiếc Việt Nam chạy theo những gì thế giới đang làm. Tôi muốn chúng ta học cách làm nghề của thế giới, nhưng kể câu chuyện của chính mình. Đây cũng là cách để xiếc Việt Nam có thể bước ra bên ngoài biên giới. Không phải bằng cách trở thành một phiên bản của sân khấu nước khác, mà bằng việc tạo ra một tiếng nói đủ rõ để khán giả nhận ra bản sắc Việt Nam”, Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng nhấn mạnh.
Với “Sơn Thần Thủy Quái”, âm nhạc cũng được sử dụng như một thành tố kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo nên những lớp diễn cao trào.
Hiệu quả của “Sơn Thần Thủy Quái” vì thế không đến từ một công nghệ đơn lẻ, mà từ khả năng phối hợp nhiều yếu tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu.
Đặc biệt, các công cụ AI được ứng dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng, thử nghiệm các phương án tạo hình, từ thế giới núi rừng, biển cả đến những lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu. Trên cơ sở đó, những phương án phù hợp tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian và chuyển động của nghệ sĩ.
Tuy nhiên, công nghệ không phải đích đến của sáng tạo. “Công nghệ chỉ là phương tiện; nghệ thuật, cảm xúc và con người mới là trung tâm”, Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng khẳng định.
Mở rộng điểm chạm với công chúng
Sự kết hợp giữa nghệ thuật xiếc, chất liệu văn hóa dân gian và công nghệ hiện đại trong “Sơn Thần Thủy Quái” cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với việc làm mới nghệ thuật truyền thống. Trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi khán giả trẻ ngày càng quen thuộc với hình ảnh số, trải nghiệm tương tác và các sản phẩm đa phương tiện, bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên hình thức biểu đạt vốn có, mà có thể bắt đầu từ việc tìm ra những phương thức kể chuyện mới để các giá trị truyền thống tìm thấy “điểm chạm” với công chúng đương đại.
Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng, khoa học công nghệ và chuyển đổi số không phải là cuộc đua bổ sung những hiệu ứng mới cho sân khấu, mà quan trọng hơn là thay đổi cách nghĩ, cách làm và cách sáng tạo nghệ thuật; dùng dữ liệu và công nghệ để tạo ra ngôn ngữ biểu diễn mới, kể câu chuyện nghệ thuật theo cách mới và giúp nghệ sĩ có thêm công cụ sáng tạo.
Chia sẻ về định hướng làm mới ngôn ngữ xiếc, Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng cho biết, ông hướng tới việc xây dựng những vở diễn có nhân vật, hình ảnh và thế giới gần với game mà giới trẻ quen thuộc, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc. Ông cũng tính tới khả năng hợp tác với các đơn vị phát triển game tại Việt Nam để tạo ra những sản phẩm giao thoa giữa hai lĩnh vực. Mục tiêu không phải biến sân khấu xiếc thành trò chơi điện tử, mà tạo ra một điểm chạm để người trẻ nhận ra rằng xiếc cũng có thể bước vào những thế giới mà họ quan tâm.
Cùng với đổi mới nội dung và ngôn ngữ biểu diễn, phương thức tiếp cận khán giả cũng đang được Liên đoàn Xiếc Việt Nam đổi mới. Nền tảng vé trực tuyến giúp công chúng dễ dàng tra cứu lịch diễn, chủ động chọn chỗ ngồi và thanh toán thuận tiện hơn. Theo Nghệ sĩ Nhân dân Tống Toàn Thắng, những thay đổi cụ thể này góp phần mở ra phương thức kết nối hiện đại, thông suốt hơn giữa đơn vị nghệ thuật và công chúng, tạo trải nghiệm liền mạch cho khán giả.
Sức hấp dẫn của “Sơn Thần Thủy Quái” cũng cho thấy hiệu quả của sự hợp tác giữa đơn vị nghệ thuật công lập với doanh nghiệp công nghệ số dưới sự định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Nếu đơn vị nghệ thuật có đội ngũ nghệ sĩ giàu chuyên môn, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác chất liệu văn hóa, thì doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng kỹ thuật, nhân lực nghiên cứu-phát triển và khả năng thử nghiệm những phương thức sáng tạo mới.
Đáng chú ý, doanh nghiệp công nghệ không xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hay thực hiện kỹ xảo, mà tham gia ngay từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế mỹ thuật, dàn dựng và hoàn thiện tác phẩm. Khi đó, đội ngũ công nghệ trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo, còn công nghệ trở thành một thành tố của ngôn ngữ nghệ thuật.
Mô hình này cũng gợi mở cách xây dựng môi trường để các đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp có thể hợp tác lâu dài. Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.
Bên cạnh đó là yêu cầu hình thành đội ngũ nhân lực có khả năng làm việc giữa các lĩnh vực: nghệ sĩ hiểu công nghệ, người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. Khi tư liệu về di sản, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, mỹ thuật và văn hóa dân gian được số hóa, chuẩn hóa, nguồn dữ liệu này cũng có thể trở thành nguyên liệu cho những sáng tạo mới.
Từ xiếc, cách làm này có thể được nghiên cứu, thử nghiệm ở chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng, di sản và nhiều không gian văn hóa khác. Khi đó, bên cạnh tạo ra sản phẩm mới, các dự án còn giúp tích lũy kinh nghiệm, công nghệ, dữ liệu và nguồn nhân lực cho những dự án tiếp theo. Qua đó, những giá trị văn hóa Việt Nam có thêm cơ hội được làm mới, lan tỏa và đến gần hơn với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại.
