Theo The New York Times, trong lá thư ngày 27/5, Cơ quan Dịch vụ Tổng hợp Mỹ (GSA) đã gửi chỉ đạo đến các cơ quan liên bang yêu cầu triển khai việc chấm dứt hoàn toàn các hợp đồng với Harvard, kèm theo danh sách cụ thể những thỏa thuận sẽ bị hủy bỏ. Các khoản tài trợ lên tới 100 triệu USD, trong đó có hợp đồng trị giá gần 50.000 USD cho nghiên cứu về ảnh hưởng của việc uống cà-phê, chương trình đào tạo giám đốc cấp cao cho Bộ An ninh Nội địa Mỹ ước tính khoảng 26.000 USD…
Trước đó một ngày, trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump tuyên bố đang xem xét chuyển khoản tài trợ liên bang trị giá 3 tỷ USD, chủ yếu phân bổ thông qua Viện Y tế quốc gia (NIH), từ Harvard sang các trường dạy nghề. Theo ông Trump, “các trường như Harvard không còn đại diện cho người Mỹ” và cần “nhường sân” cho những cơ sở đào tạo thực tiễn và gắn với nhu cầu thị trường lao động.
Đòn tấn công của Nhà trắng không chỉ dừng ở tài trợ nghiên cứu. Hôm 22/5, Bộ An ninh Nội địa bất ngờ thu hồi giấy phép tham gia Chương trình Sinh viên và Trao đổi khách mời (SEVP). Đây là điều kiện pháp lý bắt buộc để Harvard tuyển sinh sinh viên quốc tế. Động thái này khiến gần 2.000 sinh viên quốc tế đứng trước nguy cơ buộc phải rời Mỹ, đồng thời đe dọa đến nguồn thu quan trọng cũng như vai trò toàn cầu của trường trong lĩnh vực nghiên cứu và giảng dạy quốc tế. Đáp lại, Harvard đã nhanh chóng khởi kiện chính phủ liên bang và được Tòa án liên bang Massachusetts ban hành lệnh cấm tạm thời, cho phép các sinh viên quốc tế tiếp tục theo học trong lúc chờ phán quyết cuối cùng.
Căng thẳng tiếp tục gia tăng khi Tổng thống Trump yêu cầu Harvard công khai danh tính và quốc tịch của toàn bộ sinh viên quốc tế. Tổng thống Mỹ nhấn mạnh, nhiều sinh viên nước ngoài đến từ “những quốc gia không thân thiện với Mỹ” và “chưa từng đóng góp gì cho đất nước này”. Ông cho rằng, Harvard không nên tiếp tục xin thêm tài trợ nếu không minh bạch về thành phần sinh viên quốc tế. Yêu cầu của ông Trump sau đó bị giới học thuật chỉ trích mạnh mẽ là vi hiến và vi phạm quyền riêng tư. Trong phản hồi chính thức, viện dẫn các quy định liên bang về bảo mật dữ liệu và quyền công dân, ban lãnh đạo Harvard khẳng định yêu cầu này “đi ngược lại với các nguyên tắc cơ bản của nền giáo dục tự do” và từ chối hợp tác.
Nhiều trường đại học hàng đầu như Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), Trường đại học California, Berkeley đã lên tiếng phản đối các biện pháp của chính quyền Tổng thống Trump. Hiệu trưởng MIT, bà Sally Kornbluth, gọi đây là một “đòn mạnh giáng vào nền giáo dục khai phóng và sáng tạo” - những yếu tố tạo nên vị thế hàng đầu thế giới của đại học Mỹ. Cộng đồng học thuật lo ngại nếu Harvard bị tấn công, các trường khác cũng sẽ không tránh khỏi làn sóng siết chặt kiểm soát tương tự.
Tác động của cuộc xung đột này còn lan ra ngoài biên giới nước Mỹ. Trường đại học Tokyo (Nhật Bản) ngày 26/5 tuyên bố, sẵn sàng tiếp nhận tạm thời các sinh viên quốc tế từ Harvard nếu chính sách hạn chế được thực thi. Đây là dấu hiệu cho thấy ảnh hưởng của Harvard vượt xa phạm vi quốc gia và sự bất ổn tại đây có thể kéo theo hệ lụy toàn cầu trong lĩnh vực giáo dục đại học.
Giới phân tích cho rằng, cuộc đối đầu giữa chính quyền Tổng thống Trump và Harvard là biểu hiện rõ nét của sự phân cực chính trị và xã hội sâu sắc tại Mỹ. Trong khi Nhà trắng xem các trường đại học như Harvard là “pháo đài tư tưởng” của giới cấp tiến, xa rời thực tế của người dân, thì phía học thuật coi những can thiệp chính trị gần đây là mối đe dọa trực tiếp tới tự do học thuật, một trụ cột của nền dân chủ và sáng tạo.
Cuộc chiến pháp lý giữa Harvard và chính quyền liên bang có thể kéo dài nhiều tháng và mở ra tiền lệ nguy hiểm nếu chính phủ tiếp tục mở rộng các biện pháp tương tự với các cơ sở giáo dục khác. Trong lúc chờ đợi phán quyết từ tòa án, toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Mỹ và cộng đồng quốc tế đang theo dõi sát sao một cuộc xung đột được xem như bài thử lớn cho mối quan hệ giữa quyền lực chính trị và giới tinh hoa học thuật.
