Ngày 5/10, mùa giải Nobel 2026 bắt đầu với Giải Nobel Y sinh, vinh danh ba nhà khoa học Karl Deisseroth thuộc Viện Y khoa Howard Hughes và Trường đại học Stanford (Mỹ); Peter Hegemann, Trường đại học Humboldt Berlin (Đức), cùng Georg Nagel thuộc Trường đại học Würzburg (Đức) vì những khám phá liên quan các kênh ion đóng mở bằng ánh sáng và quang di truyền học (optogenetics). Công trình của họ đặt nền móng cho phương pháp kiểm soát hoạt động của các tế bào thần kinh bằng ánh sáng, qua đó mở ra cách tiếp cận mới trong nghiên cứu bộ não.
Theo CNN, ý nghĩa của bước tiến này nằm ở khả năng tác động trực tiếp, có chọn lọc vào hoạt động của tế bào thần kinh trong một bộ não đang hoạt động. Trước đó, giới khoa học đã biết nhiều vùng não có liên quan các chức năng khác nhau, nhưng những phương pháp nghiên cứu cũ khó xác định mối liên hệ giữa hoạt động của từng tế bào thần kinh với ký ức, cảm xúc hay hành vi. “Quang di truyền học mang lại cơ hội xây dựng bản đồ não bộ theo cách mà chúng ta từng chỉ biết ước mơ", Giáo sư Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel Y sinh, nhận định. Từ công cụ này, các nhà nghiên cứu có thể làm sáng tỏ hơn những mạch thần kinh chi phối ký ức, cảm xúc và hành vi, đồng thời nghiên cứu các rối loạn thần kinh và tâm thần.
Sau Giải Nobel Y sinh, ngày 6/10, giải Nobel Vật lý 2026 được công bố với chủ nhân là nhà khoa học người Bỉ Francis Halzen. Ông được vinh danh vì những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc vật lý thiên văn. Neutrino, thường được gọi là "hạt ma", là hạt hạ nguyên tử cực nhỏ, không mang điện và có khối lượng nhỏ hơn rất nhiều lần so electron. Chúng có thể xuyên qua Trái đất và cơ thể con người mà hầu như không bị phát hiện. Chính đặc tính này khiến việc tìm kiếm và ghi nhận neutrino trở thành một thách thức lớn.
Neutrino năng lượng cao đặc biệt có giá trị đối với thiên văn học bởi chúng có thể truyền đi từ những vùng rất xa mà không bị đổi hướng hay mất năng lượng. Vì vậy, khi phát hiện được một neutrino, các nhà nghiên cứu có thể lần theo nguồn gốc của nó để tìm hiểu những môi trường có năng lượng cực lớn trong vũ trụ. “Francis Halzen đã dẫn dắt đội ngũ quốc tế gồm các nhà nghiên cứu và kỹ sư, mang đến cho thế giới một công cụ tuyệt vời. Sự kiên trì và tầm nhìn khoa học của ông đã mở đường cho một loại hình thiên văn học mới”, Mark Pearce, Chủ tịch Ủy ban Nobel Vật lý nhận xét.
Theo AFP, kể từ mùa giải đầu tiên năm 1901, Giải thưởng Nobel đã trở thành một trong những sự ghi nhận có sức nặng nhất đối với những đóng góp được xem là mang lại lợi ích lớn cho nhân loại. Đến nay, Nobel đã vinh danh nhiều thành tựu làm thay đổi nhận thức và đời sống, từ những phát hiện nền tảng về vật lý, y học đến vaccine, đèn LED và kỹ thuật chỉnh sửa gene. Tuy nhiên, sau 125 năm, Nobel cũng đứng trước một nền khoa học đã thay đổi sâu sắc. Các nghiên cứu ngày càng liên ngành, những phát kiến lớn ngày càng là kết quả của các nhóm nghiên cứu đông đảo thay vì một cá nhân. Quy định giới hạn tối đa ba người cùng nhận giải ở mỗi hạng mục vì thế đặt ra câu hỏi về cách ghi nhận đầy đủ những đóng góp trong các công trình hiện đại. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục tạo thêm những vấn đề mới về xác định vai trò và xác thực thành tựu khoa học.
Trong những ngày tới, các Giải Hóa học, Văn học, Hòa bình và Kinh tế sẽ lần lượt được công bố cho đến ngày 12/10. Ban tổ chức cho biết, năm nay mỗi Giải Nobel sẽ bao gồm bằng chứng nhận, Huy chương vàng và khoản tiền thưởng trị giá 12 triệu kronor (khoảng 1,2 triệu USD), được chia đều nếu có nhiều người cùng được trao giải trong một lĩnh vực. Dù vậy, giới phân tích cho rằng, ngay từ những giải thưởng mở màn, bức tranh Nobel năm nay đã tiếp tục chứng minh, khoa học tiếp tục tìm cách đi sâu hơn vào những bí ẩn của chính con người, đồng thời mở rộng tới những miền xa nhất của vũ trụ.
