Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, nhằm góp phần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, Tọa đàm “Khảo sát các không gian tiềm năng trở thành Không gian sáng tạo và Trung tâm công nghiệp văn hóa trong thành phố” diễn ra vừa qua đã nhận định rằng: Mặc dù sở hữu nguồn lực sáng tạo dồi dào, Hà Nội vẫn đang đối mặt với sự thiếu hụt hạ tầng để phát triển công nghiệp văn hóa. Đề án “Khảo sát các không gian tiềm năng trở thành Không gian sáng tạo và Trung tâm công nghiệp văn hóa trong thành phố” được kỳ vọng là đòn bẩy để xây dựng hạ tầng sáng tạo vững chắc, giúp Thủ đô lưu giữ di sản phục vụ tương lai.
Đây cũng là hoạt động nằm trong khuôn khổ Đề án “Khảo sát các không gian tiềm năng trở thành Không gian sáng tạo và Trung tâm công nghiệp văn hóa trong thành phố”, do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Hội Kiến trúc sư Việt Nam chỉ đạo; Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc, Trường đại học Xây dựng Hà Nội, Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, cùng Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống, Doanh nghiệp xã hội ECUE phối hợp điều phối và thực hiện.
Đây còn là sự khởi động tiến trình tham vấn đa bên cho Đề án khảo sát, giới thiệu định hướng, khung tiêu chí và kế hoạch triển khai trong sáu tháng tiếp theo cũng như chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong chuyển đổi không gian công nghiệp và tài sản công thành không gian sáng tạo. Bên cạnh đó, cũng kết nối cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, nhà đầu tư và cộng đồng sáng tạo; thu nhận các ý kiến góp ý thực tiễn, bảo đảm khảo sát mang tính chiến lược, khả thi và bám sát nhu cầu của hệ sinh thái sáng tạo Hà Nội.
Kể từ năm 2019, Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực thiết kế, khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa và sáng tạo của cả nước. Tuy nhiên, nhìn vào thực tế, hệ sinh thái sáng tạo của thành phố đang tồn tại nghịch lý. Trong khi các nguồn lực sáng tạo dồi dào, hạ tầng hỗ trợ cho các hoạt động sáng tạo lại hạn chế. Phần lớn các không gian sáng tạo đang hoạt động trong tình trạng phân tán, thiếu kết nối, thiếu các hạ tầng đạt chuẩn phục vụ các khâu từ sản xuất, thử nghiệm đến ươm tạo mô hình sáng tạo. Sự đứt gãy giữa ý tưởng sáng tạo và hạ tầng thực thi đã trở thành nút thắt lớn, ngăn cản sự bứt phá của ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Trước nhu cầu cấp thiết về một môi trường làm việc chuyên nghiệp, cộng đồng sáng tạo đang hướng tầm nhìn về những nguồn lực quý giá, nhưng chưa được khai thác hết giá trị của đô thị. Đó là hệ thống các nhà máy cũ, xí nghiệp, kho bãi trong diện di dời, các trụ sở dôi dư sau quá trình sắp xếp lại bộ máy hành chính hay những không gian công cộng đang bị bỏ ngỏ.
Theo bà Bùi Thị Thanh Hương, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Kiến trúc, Hội Kiến trúc sư Việt Nam, hiện nay đang tồn tại sự đối nghịch giữa nguồn lực sáng tạo dồi dào và sự hạn chế của hạ tầng hiện hữu. Do đó, bà kỳ vọng thông qua đề án, thành phố có thể biến các không gian tiềm năng thành những không gian văn hóa sáng tạo.
Đồng quan điểm này, Thạc sĩ Lê Quang Bình, Giám đốc doanh nghiệp xã hội ECUE và Điều phối Mạng lưới Vì một Hà Nội đáng sống khẳng định, dù Hà Nội dẫn đầu cả nước về số lượng không gian sáng tạo, nhưng việc thiếu hụt hạ tầng đa chức năng vẫn là thách thức lớn cần vượt qua để khẳng định vị thế Thành phố Sáng tạo của UNESCO.
Trao đổi thêm với Báo Nhân Dân, Thạc sĩ Lê Quang Bình cho biết, Hà Nội quyết tâm phát triển công nghiệp văn hóa, với mục tiêu đạt 8% GDP vào năm 2030. Để thực hiện điều này, cần có cơ sở vật chất cho các nghệ sĩ và người sáng tạo. Việc chuyển đổi các nhà máy cũ và văn phòng dư thừa sau sáp nhập thành không gian văn hóa là cần thiết. Thống kê sau sáp nhập ban đầu, Hà Nội có gần 300 văn phòng và 100 nhà máy có thể được cải tạo.
“Cần khảo sát hiện trạng các cơ sở này để xác định chức năng và các vấn đề pháp lý, từ đó xây dựng khung chính sách hỗ trợ cho công nghiệp văn hóa. Một số chính sách đã được quy định trong Nghị quyết 24/2025/NQ-HĐND về Danh mục các khu vực, di tích, di sản, công trình cần tập trung nguồn lực để bảo vệ, phát huy giá trị văn hóa; danh mục ô phố, tuyến phố đặc trưng, có giá trị văn hóa, lịch sử, danh mục công trình kiến trúc có giá trị để phục hồi, bảo vệ, phát huy giá trị trên địa bàn thành phố Hà Nội, ưu tiên tái sử dụng cơ sở vật chất cho công nghiệp văn hóa với hỗ trợ về thuế và chi phí sử dụng đất cho các start-up (khởi nghiệp)”, ông Lê Văn Bình nói.
Dưới góc độ chuyên môn, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quỳnh Phương, Trưởng khoa Công nghiệp Văn hóa và Di sản trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, việc tái sinh không gian cần một tầm nhìn dài hạn và sự kiên nhẫn. Theo bà, giá trị cốt lõi của một không gian sáng tạo không nằm ở quy mô xây dựng, mà nằm ở chất lượng đời sống văn hóa, nơi con người và các ý tưởng có sự tương tác mạnh mẽ để tạo ra giá trị sáng tạo mới.
Tiến sĩ, kiến trúc sư Trương Ngọc Lân, Đại học Xây dựng Hà Nội đề xuất, cần một hệ thống tiêu chí đánh giá không gian chuyển đổi đồng thời chia sẻ một số kinh nghiệm quốc tế trong tái sinh các không gian công nghiệp và công sở cũ. Xoay quanh vai trò của hạ tầng trung tâm công nghiệp văn hóa trong hệ sinh thái sáng tạo Hà Nội và cơ chế phối hợp đa bên, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Trương Ngọc Lân nhận định, đây là bước khởi động quan trọng cho đề án đồng thời đặt nền móng cho việc công bố danh mục các không gian tiềm năng chuyển đổi trong năm 2026.
Với sự đồng hành của giới chuyên gia và quyết tâm của các cơ quan quản lý, Đề án “Khảo sát các không gian tiềm năng trở thành Không gian sáng tạo và Trung tâm công nghiệp văn hóa trong thành phố” được kỳ vọng sẽ là khởi đầu cho một chiến lược dài hạn, biến Hà Nội thật sự trở thành một trung tâm công nghiệp văn hóa hàng đầu khu vực.
Từ năm 2020, một số chuyên gia trong lĩnh vực kiến trúc, di sản và quy hoạch đã tiến hành khảo sát các nhà máy trên địa bàn Hà Nội. Kết quả cho thấy thành phố sở hữu nguồn không gian công nghiệp cũ rất lớn nhưng chưa được khai thác một cách hệ thống.
Hơn nữa, trên thực tế, Hà Nội cũng chưa có bộ tiêu chí thống nhất để xác định các cơ sở đủ điều kiện chuyển đổi, chưa có bản đồ dữ liệu đồng bộ về các không gian tiềm năng. Trong khi đó, áp lực thương mại hóa bất động sản đang đe dọa xóa bỏ ký ức công nghiệp đô thị và đẩy các cộng đồng sáng tạo nhỏ ra ngoài cuộc chơi.
Tới đây, các chuyên gia sẽ từng bước tiến hành khảo sát thực địa, rà soát pháp lý, lập bản đồ GPS, kết hợp phỏng vấn các bên liên quan và tham vấn chuyên gia, cộng đồng. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu sẽ lựa chọn 10-15 địa điểm tiềm năng để nghiên cứu chuyên sâu, tiến tới đề xuất thí điểm chuyển đổi ít nhất 3 cơ sở với sự tham gia của nhà đầu tư.
Khi hoàn thành (dự tính vào tháng 11/2026), đề án được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định cho thành phố, giúp gắn kết di sản công nghiệp với phát triển đô thị bền vững, đồng thời góp phần giữ gìn bản sắc và ký ức lịch sử của Hà Nội trong quá trình phát triển. Để đề án đi vào thực tiễn, rất cần sự đồng hành của các cơ quan quản lý, giới chuyên gia và cộng đồng sáng tạo trong việc góp ý chính sách, mô hình quản trị và cơ chế tài chính.
