Đưa di sản vào đời sống đương đại
Ban quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội vừa phối hợp các đơn vị chuyên môn ra mắt dự án “Không gian kể chuyện đình Kim Ngân” tại số 42-44 Hàng Bạc. Đây là bước thử nghiệm quan trọng trong quá trình đồng bộ hóa ngôn ngữ thiết kế, văn hóa và phương thức vận hành di tích theo hướng “di sản sống”. Đình Kim Ngân là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, biểu tượng tinh thần của giới thợ kim hoàn Thăng Long. Trải qua nhiều thế kỷ, đình vẫn giữ được cấu trúc kiến trúc truyền thống cùng hệ thống hoa văn, mảng chạm mang dấu ấn nghề nghiệp sâu đậm. Là nơi thờ tổ nghề, đình cũng từng là trung tâm sinh hoạt phường hội, đúc bạc, đổi tiền và truyền dạy đạo nghề.
Điểm cốt lõi của dự án là việc xây dựng hệ ngôn ngữ thị giác thống nhất, lấy hoa văn đặc hữu của đình làm gốc. Từ các hình tượng la hầu, linh thú, đồ án hoa lá cho tới đường nét chạm bạc… nhóm thực hiện đã tiến hành khảo sát, số hóa, phân tích và phóng tác để tạo nên hệ thống đồ họa xuyên suốt các không gian trưng bày, bảng biển, vật dụng và sản phẩm văn hóa. Không gian đình được tổ chức theo bố cục chữ “Công” truyền thống, mô phỏng hành trình phát triển tay nghề của người thợ kim hoàn Thăng Long xưa. Bước qua cổng đình là “ngưỡng cửa nghề” - không gian rèn luyện căn bản. Tiếp đó là khu vực thử nghiệm sáng tạo, nơi các tác phẩm đồ họa lớn kể câu chuyện gia nhập nghề và lập nghiệp
Ở tầng sâu nhất là không gian “Thành Nghệ” góp phần tôn vinh tinh hoa nghề nghiệp, trưng bày tác phẩm đỉnh cao và mô phỏng nghi thức ra mắt phường hội. Cùng với trưng bày là các hoạt động trải nghiệm: Đúc bạc, đổi tiền cổ, khắc chạm mẫu, làm đồ thủ công… giúp công chúng “chạm” vào nghề và hiểu giá trị của “chữ Nghệ”.
Song song với đình Kim Ngân, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm đang mở ra không gian di sản theo cách riêng. Tại đây, tranh thêu lá bồ đề, gốm Việt, trà Việt và thảo dược truyền thống được giới thiệu trong một tổng thể trải nghiệm đa giác quan. Chuỗi workshop vẽ, in, thêu trên lá bồ đề, pha trà, vẽ gốm, làm thảo dược thiên nhiên… đang góp phần đưa di sản thành hoạt động sống, giúp người tham dự được học cách sống chậm, hiểu nghề và mang về những kỷ niệm riêng. Không gian này cũng là nơi gặp gỡ của nghệ nhân, nghệ sĩ và du khách quốc tế, hình thành cộng đồng sáng tạo xoay quanh di sản.
Ngay từ những ngày đầu thử nghiệm không gian mới tại 22 Hàng Buồm, một nhóm họa sĩ đương đại đã chủ động đồng hành bằng tinh thần cởi mở, sáng tạo. Sau khi thảo luận kỹ về tinh thần tôn vinh di sản, các họa sĩ Vũ Thùy Mai, Trần Cường cùng một số nghệ sĩ trẻ đã lựa chọn tác phẩm phù hợp, tự tay treo tranh lên những mảng tường cũ để dựng nên “gian ký ức” cho phố cổ. Trong các buổi mở cửa đón khách, chính các nghệ sĩ, nghệ nhân cũng trở thành người kể chuyện. Họ ngồi lại, pha trà, trò chuyện, chia sẻ thêm về từng đường nét, ý tưởng, cảm xúc du khách trong nước và quốc tế, để công chúng hiểu thêm tinh thần Hà Nội phía sau tác phẩm. Từ đó, không gian còn chứa đựng thêm đời sống, tâm tư nghệ sĩ, tạo nên hơi thở thật sự cho di sản.
Cần nâng tầm kể chuyện
Từ đình Kim Ngân, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm đến một số địa điểm khác đang được đưa vào nghiên cứu, lan tỏa thêm giá trị… phố cổ đã dần hình thành mạng lưới các không gian kể chuyện di sản. Khi được đồng bộ hóa về ngôn ngữ thiết kế, câu chuyện văn hóa và phương thức vận hành, các không gian này có thể trở thành trục chính cho du lịch văn hóa, sáng tạo của Thủ đô.
Họa sĩ Nguyễn Mạnh Đức - người đang đồng hành tư vấn nội dung cho một số không gian văn hóa tại phố cổ cho rằng: Điều khó nhất không phải là dựng lên không gian đẹp mà cần giữ cho không gian ấy nhịp sống, tâm hồn để có đời sống riêng. Muốn như vậy, ngoài hiện vật, phải có người, có nghề, phát triển từ những câu chuyện nhỏ, những mảnh ký ức rất đời thường được bồi đắp bền bỉ mỗi ngày. Theo ông, du khách không dừng lại ở nhu cầu xem, mà còn lắng nghe, học hỏi, thử làm một điều gì đó và mang về kỷ niệm, thôi thúc muốn trở lại
Việc đưa nghệ sĩ, nghệ nhân và người làm nghề trực tiếp tham gia vào không gian là cách giữ cho di sản không bị “đóng khung”. Khi họ làm việc ngay trong không gian ấy, trò chuyện, hướng dẫn, chia sẻ… thì di sản trở thành dòng chảy đang diễn ra. Tinh thần của bảo tồn, gìn giữ di sản là phải giữ được nhịp sống, cho con người thấy mình có chỗ đứng, vai trò và có điều để kể lại, lúc ấy di sản mới thật sự có tương lai, trở thành nguồn lực mềm cho phát triển đô thị bền vững.
Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình Làng Việt - nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Bình nhấn mạnh: “Mỗi địa điểm đều mang theo ký ức nghề nghiệp, nếp sống, số phận từng gắn bó với phố cổ qua nhiều thế hệ và cần được kể lại bằng ngôn ngữ phù hợp. Chúng tôi và nhiều đơn vị khác đã nỗ lực chia sẻ phần nào, nhưng đó vẫn chỉ là bước khởi đầu. Cần mở ra nhiều hướng kể chuyện hơn nữa, thông qua báo chí, phim ảnh, triển lãm, tour trải nghiệm, mạng xã hội và đặc biệt là bằng chính tiếng nói của người dân đang sống trong phố cổ hôm nay”. Cùng quan điểm, Tiến sĩ Trần Đoàn Lâm, thành viên tích cực của câu lạc bộ nhận định, để làm tốt được điều đó, cần coi di sản là dòng chảy đang tiếp diễn. Vì vậy, khi kể chuyện, ngoài những giá trị đã tồn tại, nên kể cả những gì đang diễn ra hôm nay để người nghe cảm nhận di sản đang ở rất gần mình và cần được tôn vinh, bảo tồn.
Chia sẻ về hướng đi này, Trưởng ban quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội Ngô Thị Thùy Dương nhận định: Đó là tín hiệu đáng mừng thể hiện nỗ lực của nhiều bên. Song, con đường đưa di sản trở lại đời sống vẫn còn nhiều thử thách. Khó khăn lớn nhất, như nhận định từ các nhà chuyên môn, nằm ở chính yêu cầu đặc thù của di sản. Các đình đền, tòa nhà, hiện vật… đều có tuổi đời hàng trăm năm, vì thế mọi tác động, dù là nhỏ nhất, cũng cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Trong khi đó, không hẳn đơn vị hợp tác nào cũng có sự chuẩn bị và hướng đi phù hợp. Có nơi vẫn chỉ xem không gian di sản như một mặt bằng trưng bày đơn thuần, đặt nặng yếu tố hình thức, ánh sáng, sự “bắt mắt” mà chưa đủ hiểu biết về cấu trúc, vật liệu và giới hạn chịu lực của công trình cũ. Có những can thiệp tuy xuất phát từ thiện chí, nhưng nếu thiếu tư vấn chuyên môn, lại dẫn đến nguy cơ gây tổn thương tinh thần nguyên bản của di sản.
“Chính vì vậy, việc xây dựng quy trình phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị quản lý di tích, nhà nghiên cứu, kiến trúc sư bảo tồn, nghệ sĩ và các tổ chức xã hội là yêu cầu rất cần thiết. Điều đó vừa để tránh những tác động không mong muốn, đồng thời cũng con đường để những không gian di sản được mở ra theo hướng an toàn, bền vững, giá trị mới mẻ, sáng tạo được chào đón, nhưng trong tinh thần tôn vinh giá trị cốt lõi, nền tảng đã được tạo dựng từ bao đời”, bà Dương nói.
Theo giới chuyên môn, một trong những yếu tố quan trọng, quyết định sức sống lâu dài của di sản chính là nâng tầm kể chuyện. Câu chuyện này đặt ra yêu cầu kể bằng những gì đã và đang có, nhưng quan trọng hơn hết là bằng ngôn ngữ không gian, con người, trải nghiệm và sản phẩm cụ thể. Khi câu chuyện đủ sâu sắc, chân thành và mới lạ thì di sản mới tiếp tục lan tỏa, trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển đô thị sáng tạo và bền vững.
