Sâm Lai Châu là cây dược liệu quý, có giá trị y học cao, gắn bó với đời sống, sinh kế và tri thức bản địa của đồng bào các dân tộc Lai Châu từ nhiều đời nay.
Theo kết quả công bố của nhóm tác giả thuộc Viện Nghiên cứu Lâm sinh-Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam trên tạp chí Asian Journal of Agriculture and Biology năm 2019, hàm lượng saponin toàn phần trong Sâm Lai Châu tự nhiên đạt 23,85%; ở sâm được trồng tại vườn của người dân địa phương đạt gần 20%, cao hơn so với nhiều loài sâm khác.
Một nghiên cứu khác của các nhà khoa học thuộc Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh công bố tại hội nghị khoa học xác định quốc tế “Sâm và hương liệu dược liệu” cho thấy Sâm Lai Châu có 133 loại saponin, trong đó có 45 hợp chất mới tiềm năng. Không chỉ ở phần củ, lá và hoa Sâm Lai Châu, ngoài các thành phần saponin đã biết, các nhà khoa học cũng xác định được 16 thành phần thuộc nhóm axit phenolic, flavonoid và alkaloid. Trong đó, 11 hợp chất lần đầu được công bố trong lá Sâm Lai Châu, một hợp chất lần đầu tiên được phát hiện trong tự nhiên.
Với những giá trị dược liệu quý nêu trên, Sâm Lai Châu đang từng bước khẳng định vị trí trên bản đồ sâm Việt Nam và thế giới. Tuy nhiên, giá trị này cũng khiến Sâm Lai Châu đứng trước nguy cơ bị thương lái lợi dụng tên gọi để quảng bá, buôn bán các loại sâm trôi nổi, không rõ nguồn gốc nhằm trục lợi.
Thị trường vốn đã phức tạp, nếu không có cơ chế quản lý chặt chẽ, sẽ dễ dàng xuất hiện những sản phẩm không rõ nguồn gốc, chất lượng không bảo đảm nhưng vẫn được gắn nhãn là “Sâm Lai Châu”. Điều này không chỉ ảnh hưởng quyền lợi người tiêu dùng mà còn làm tổn hại giá trị thương hiệu và quyền lợi của những người trồng sâm tại Lai Châu.
Ông Phạm Văn Hoàn, Doanh nghiệp trồng sâm bản Sân Bay, xã Tả Lèng, chia sẻ: “Đơn vị chúng tôi đã phát triển sâm ở đây được mấy năm rồi, cây sâm đang sinh trưởng và phát triển rất tốt. Chúng tôi hiểu rõ, tên gọi Sâm Lai Châu không chỉ là một cái tên, mà là sự bảo đảm về chất lượng, về nguồn gốc. Nếu ai cũng có thể dùng tên này một cách tùy tiện, thì giá trị mà chúng tôi bao năm vun đắp sẽ bị tổn hại rất lớn".
Cùng quan điểm, ông Đinh Văn Đô, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Sâm Pusilung, cho biết doanh nghiệp đã đầu tư bảo tồn, trồng Sâm Lai Châu nhiều năm. Để phát huy giá trị cây sâm, công ty liên kết với các chuyên gia Nhật Bản, triển khai trồng và chăm sóc theo công nghệ Nhật Bản. Qua thực tế, cây sâm phát triển tốt, giá trị dược tính được giữ ở mức cao. Chúng tôi thấy rằng, công sức đầu tư nhiều năm chỉ có ý nghĩa khi thương hiệu được bảo vệ, người tiêu dùng được tiếp cận sản phẩm Sâm Lai Châu đích thực.
Theo Thượng tá Nguyễn Minh Tiến, Phó trưởng phòng Cảnh sát Kinh tế và Môi trường, Công an tỉnh Lai Châu, do có giá trị kinh tế cao, Sâm Lai Châu cũng là đối tượng bị lợi dụng để giả mạo tên gọi, thương hiệu nhằm đánh lừa người tiêu dùng.
Hiện đơn vị đã tham mưu lãnh đạo Công an tỉnh, Ủy ban nhân dân tỉnh triển khai các giải pháp minh bạch nguồn gốc, xuất xứ của từng sản phẩm sâm; đồng thời đẩy mạnh công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, xử lý nghiêm những trường hợp kinh doanh hàng trôi nổi nhưng gắn mác Sâm Lai Châu.
Việc bảo vệ thương hiệu không thể chỉ dừng ở xử lý những trường hợp vi phạm mà cần được thực hiện từ gốc, bằng sự liên kết giữa các nhà và minh bạch toàn bộ chuỗi giá trị. Từ nguồn giống, vùng trồng, kỹ thuật chăm sóc, thu hái, sơ chế, chế biến đến đóng gói và đưa sản phẩm ra thị trường đều cần được quản lý rõ ràng.
Mỗi sản phẩm mang tên Sâm Lai Châu cần có mã số để truy xuất nguồn gốc, xác định được trồng ở đâu, do ai chăm sóc và trải qua những công đoạn nào. Khi người tiêu dùng có thể kiểm tra những thông tin này, thương hiệu sẽ được củng cố, đồng thời hạn chế cơ hội để sản phẩm trôi nổi gắn mác Sâm Lai Châu.
Theo ông Nguyễn Thành Đồng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Lai Châu, tỉnh đã có nghị quyết riêng về phát triển Sâm Lai Châu, trong đó đặt mục tiêu đến năm 2030 toàn tỉnh phát triển 3.000ha sâm. Theo mục tiêu đó, ngành chúng tôi đã triển khai các giải pháp phát triển bền vững, khai thác đúng tiềm năng, giá trị của cây sâm; quy hoạch diện tích, vùng trồng và xây dựng sự hài hòa giữa trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng với quyền lợi của người dân trong phát triển cây dược liệu.
Ngành cũng đã chỉ đạo lực lượng kiểm lâm phối hợp các địa phương cấp mã số vùng trồng cho từng đơn vị, từng hộ dân tham gia trồng sâm. Mục tiêu là mỗi cây sâm, mỗi sản phẩm khi đưa ra thị trường đều có thể truy xuất, giúp người tiêu dùng biết rõ nguồn gốc sản phẩm.
Theo thống kê, hiện toàn tỉnh Lai Châu hiện có 45 doanh nghiệp, hợp tác xã cùng 136 hộ dân, cá nhân tham gia phát triển sâm, với diện tích đã trồng hơn 150ha. Toàn tỉnh có 120 mã số cơ sở sản xuất được lập vào hệ thống quản lý, với gần 6 triệu cây sâm đang được chăm sóc.
Quy mô sản xuất ngày càng mở rộng đặt ra yêu cầu quản lý ngày càng chặt chẽ, đồng bộ, bảo đảm sự phát triển gắn với kiểm soát nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.
Đồng chí Hà Trọng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lai Châu, khẳng định tỉnh sẽ chỉ đạo cấp mã số vùng trồng một cách hệ thống, trên cơ sở đó gắn công nghệ truy xuất nguồn gốc điện tử cho từng sản phẩm.
Đối với những sản phẩm mang tên Sâm Lai Châu nhưng không có mã số truy xuất, không rõ nguồn gốc từ cơ sở trồng nào, tỉnh khuyến cáo người tiêu dùng không nên sử dụng. Đây vừa là cách bảo vệ quyền lợi người mua, vừa bảo vệ người trồng và thương hiệu Sâm Lai Châu.
Xây dựng và bảo vệ thương hiệu Sâm Lai Châu cần được thực hiện đồng bộ từ vùng trồng đến thị trường. Khi nguồn gốc, quá trình sản xuất và hành trình của sản phẩm được minh bạch, giá trị của Sâm Lai Châu mới có thêm cơ sở được bảo vệ và phát triển bền vững.
