Thực tế nhiều hoạt động nghệ thuật sôi nổi và đông đảo gần đây tại các không gian quảng trường, công viên, phố đi bộ… của Hà Nội đang như những thúc giục mạnh mẽ cho tiến trình này. Làm thế nào để nghệ thuật trở nên một phần giá trị, bản sắc, thương hiệu của đô thị thông qua các không gian công cộng?
Nghệ thuật: Giá trị kinh tế cho đô thị hiện đại
Dù đã hiện diện trong đời sống đô thị nhiều năm qua, nhưng các tác phẩm nghệ thuật công cộng trong thành phố Hà Nội vẫn thường bị coi là yếu tố trang trí, làm đẹp không gian, chưa đóng góp nhiều cho tăng trưởng kinh tế. Làm sao để các tác phẩm này là đòn bẩy mạnh mẽ cho kinh tế đô thị, góp phần tạo nên bản sắc, kích thích du lịch? Câu trả lời: Nếu chúng là một phần trong chiến lược quy hoạch phát triển đô thị hiện đại.
Không chỉ để ngắm
Tháng 9/2024, bão Yagi khiến cây xà cừ trăm tuổi tại vườn hoa Cổ Tân, Hà Nội bị quật đổ. Từ mất mát ấy, một dự án nghệ thuật độc đáo đã hình thành: “Hồi sinh”, tên tác phẩm sắp đặt được tạo nên từ chính thân cây đổ, dưới bàn tay của nghệ sĩ Tia-Thủy Nguyễn cùng các cộng sự. Với nhiều người, sự “hồi sinh” này là cách một đô thị biết gìn giữ ký ức, biến mất mát thành tác phẩm nghệ thuật, tạo ra giá trị mới cho không gian công cộng.
Tuy nhiên, theo đánh giá của bà Vũ Hoàng Quyên, chuyên gia kinh tế phát triển, một tác phẩm nghệ thuật đương đại trong không gian công cộng không chỉ là câu chuyện thẩm mỹ hay giải trí đơn thuần, mà nó mang lại giá trị đa chiều cho đô thị đó, trong đó có giá trị kinh tế. Giá trị đầu tiên, đó là tạo ra chất xúc tác cho nhiều hoạt động khác diễn ra chung quanh tác phẩm nghệ thuật, thí dụ các triển lãm, buổi biểu diễn ngoài trời, và các hoạt động vui chơi, giải trí...
Giá trị thứ hai là kích hoạt các hoạt động kinh doanh trong không gian chung quanh tác phẩm. Một nghiên cứu của Quỹ chuyên đầu tư cho các dự án nghệ thuật ở Mỹ (Quỹ National Endowment for the Arts) cho thấy, đầu tư 1 đồng cho tác phẩm nghệ thuật trong không gian công cộng sẽ kích hoạt thêm được 1,5 đồng sau 5 năm từ các hoạt động kinh doanh chung quanh như: Quán cafe, nhà hàng, sản phẩm phái sinh... Một nghiên cứu khác của Viện Urban Land Institute, Mỹ (Viện Đất đai Đô thị) cũng cho thấy, các tác phẩm nghệ thuật công cộng có thể giúp tăng giá trị bất động sản chung quanh lên 20%.
Cuối cùng là giá trị đối với chính các cư dân sinh sống quanh không gian sáng tạo và khách du lịch. Ngoài ra, chính quyền địa phương cũng có thêm giá trị về thương hiệu. Khách quốc tế khi đến một vùng đất mới để tham quan, du lịch hay làm việc đều quan tâm đến sức sống của thành phố và tìm kiếm một không gian yêu thích. Do đó, việc có nhiều hơn các không gian triển lãm và sắp đặt nghệ thuật công cộng sẽ giúp tăng thời gian đi bộ, lưu trú và trải nghiệm tương tác của người dân và du khách. Thương hiệu của một thành phố, tính sáng tạo, năng động của nó sẽ giúp thu hút người tài giỏi và các nhà đầu tư.
Thực tế, đầu tư vào nghệ thuật công cộng có thể mang lại lợi tức kinh tế và xã hội vượt trội. Một thí dụ điển hình là dự án High Line ở New York, Mỹ - nơi tuyến đường sắt bỏ hoang giữa lòng thành phố được hồi sinh thành công viên trên cao với các tác phẩm nghệ thuật đương đại, cây xanh và không gian cộng đồng. Kết quả là giá bất động sản quanh khu vực tăng gần gấp đôi, lượng khách du lịch tăng mạnh, và hình ảnh New York như một “đô thị sáng tạo” được củng cố mạnh mẽ.
TS Ngô Anh Đào, chuyên gia quy hoạch, sinh thái, Giám đốc Công ty cổ phần Giải pháp Đô thị - Nông thôn cho rằng, cần có một cách nhìn mới về phát triển đô thị, một đô thị sáng tạo không thể chỉ dựa trên công nghệ hay hạ tầng mà còn phải dựa trên năng lực “kể chuyện” của thành phố đó qua địa điểm không gian, ký ức, nơi chốn và các tác phẩm nghệ thuật.
Nghệ thuật là chiến lược cho đô thị sáng tạo
Việc phát triển các tổ hợp sáng tạo và không gian nghệ thuật công cộng đang trở thành xu thế tất yếu của các đô thị hiện đại trong thời đại kinh tế tri thức. Là thành viên của Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO, Hà Nội đang từng bước định hình một chiến lược phát triển mới, nơi nghệ thuật và sáng tạo trở thành động lực cho kinh tế đô thị.
Theo kiến trúc sư Đoàn Kỳ Thanh, người sáng lập không gian sáng tạo “Zone 9” đầu tiên ở Hà Nội, mỗi đô thị cần một số điểm nhấn, không nhất thiết là tòa nhà cao nhất hay dự án đắt giá nhất mà là những công trình có thể tạo ra ký ức tập thể, không gian, nơi chốn. Các công trình nghệ thuật công cộng đó đóng vai trò như một dạng hạ tầng trong “quy hoạch mềm” giúp thành phố phát triển bền vững cả về du lịch và thương hiệu đô thị. Yếu tố này cần phải hiểu là khả năng linh hoạt của đô thị trong việc dành không gian cho các sáng tạo nghệ thuật chưa được dự đoán trước trong các bản vẽ ban đầu.
Như dự án hồi sinh cây xà cừ ở Hà Nội cho thấy tiềm năng to lớn nếu nghệ thuật được ứng dụng phù hợp trong quy hoạch đô thị. Ở dự án này, nghệ sĩ là người đề xuất, đưa ra ý tưởng, cung cấp nguồn nhân lực và đầu tư kinh tế; đồng thời nhận được sự ủng hộ, giúp đỡ của lãnh đạo Thành phố Hà Nội và UBND quận Hoàn Kiếm trước kia. Tuy nhiên, theo một số ý kiến chuyên môn, một tác phẩm như “Hồi sinh”, dù có chiều sâu nghệ thuật và giá trị cộng đồng rõ ràng, nhưng không phải lúc nào cũng dễ dàng được thực hiện.
Trong thực tế, nhiều nghệ sĩ ở Việt Nam gặp khó khăn khi muốn tiếp cận và can thiệp vào không gian công cộng. Lý do không nằm ở sự thiếu sáng tạo, mà nằm ở thiếu cơ chế rõ ràng về cấp phép, bảo trợ và bảo trì tác phẩm nghệ thuật. Trong khi nhiều quốc gia có chính sách như “1% for Art” (trích 1% ngân sách xây dựng công trình công cộng cho nghệ thuật - áp dụng ở Mỹ, Pháp, Hà Lan…), thì ở Việt Nam, các sáng kiến nghệ thuật đô thị thường dựa vào mối quan hệ cá nhân, thiện chí của chính quyền địa phương, hoặc tài trợ tư nhân.
Để nghệ thuật trở thành chiến lược trong quy hoạch đô thị sáng tạo, các chuyên gia cho rằng, cần có một hệ thống chính sách hỗ trợ bền vững: từ quỹ sáng tạo, chính sách miễn, giảm thuế cho các nhà đầu tư, đến các quy định cho phép các nghệ sĩ tận dụng không gian công cộng linh hoạt. Cũng như những yếu tố mang tính pháp lý rõ ràng hơn để hợp thức hóa việc công nhận vai trò của những dự án nghệ thuật công cộng, chứ không chỉ đứng dưới những công tác mang tính hành chính như chỉnh trang, cải tạo làm đẹp tuyến phố.
Tại Seoul, Hàn Quốc, chính quyền đã dỡ bỏ một đoạn đường cao tốc để phục hồi dòng suối Cheonggyecheon, tạo nên một công trình cảnh quan đô thị nghệ thuật kéo dài 11 km xuyên trung tâm thành phố. Dự án không chỉ khôi phục hệ sinh thái, mà còn trở thành điểm đến văn hóa, nghệ thuật hấp dẫn đối với khách du lịch.
