Bộ sưu tập tác phẩm mỹ thuật về Bác Hồ là tài sản vô giá

Đây là kết quả tốt đẹp từ sự sáng tạo trong phát huy giá trị của bộ sưu tập tác phẩm mỹ thuật đặc biệt này. Bên thềm Lễ kỷ niệm 60 năm Ngày khánh thành và đi vào hoạt động của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Nhân Dân cuối tuần có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng, chung quanh tiềm năng khai thác giá trị bộ sưu tập hơn 300 tác phẩm mỹ thuật về Bác Hồ cũng như gần 20.000 hiện vật khác được lưu trữ tại nơi đây.

Họ đã sáng tác về Bác Hồ như một lẽ tự nhiên

- Thưa ông, công trình Hồ Chí Minh trong nghệ thuật tạo hình giới thiệu chọn lọc 135 trong tổng số hơn 300 tác phẩm về Người, cùng với tiểu luận nghiên cứu tổng quan về bộ sưu tập. Như vậy, trong quá trình xây dựng nội dung, có lẽ có không ít đắn đo, tranh luận về lựa chọn tác phẩm giữa các thành viên của Ban biên soạn?

- Đúng vậy. Chúng tôi thống nhất chọn 135 tác phẩm với mong muốn giản dị: Công trình được hoàn thành nhân kỷ niệm 135 năm Ngày sinh của Bác (19/5/1890-19/5/2025). Nhưng khi xem đi xem lại từng tác phẩm trong bộ sưu tập, cân nhắc từng nội dung chủ đề cũng như giải bài toán cân bằng số lượng tác phẩm giữa các thể loại, chất liệu, ngôn ngữ tạo hình và các thế hệ tác giả, phải nói là không còn đơn giản nữa.

Tôi vẫn nhớ những ý kiến của các anh chị em trong Ban biên soạn và Hội đồng khoa học của Bảo tàng chung quanh việc nên hay không đưa vào sách bức tranh chân dung Bác Hồ, vẽ bằng màu nước, năm 1952, của danh họa Tô Ngọc Vân. Nhìn thoáng, nhiều người không khỏi băn khoăn về sự “trông không giống Bác” theo lẽ hình dung thông thường, nhất là ở khóe miệng Người đang mỉm cười. Nhưng, sau khi đọc ghi chép ý kiến của Tô Ngọc Vân về việc vẽ chân dung, tôi đã quyết định đưa hình ảnh bức tranh vào công trình này. Ông Vân đã nói với họa sĩ Lê Lam, một học trò Khóa Mỹ thuật kháng chiến (1950-1954): “Vẽ chân dung thì phải giống, mà giống là phải giống cái thần chứ không phải giống những thứ bề ngoài vặt vãnh”.

Bên cạnh đó, tôi vẫn nói vui với các đồng nghiệp tại Bảo tàng, riêng bộ tranh cổ động có hình ảnh Bác qua năm tháng đủ để làm thêm một công trình sách dày dặn tiếp theo. Trong lần xuất bản này, chúng tôi chỉ có thể chọn in một số bức.

- Thành công ngay từ việc xuất bản lần đầu giới thiệu chọn lọc bộ sưu tập tác phẩm mỹ thuật về Bác Hồ gợi mở những suy nghĩ gì trong ông tới các hoạt động tiếp theo, nhằm phát huy giá trị của bộ sưu tập?

- Dẫu đã có 21 năm công tác tại Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, thuộc từng cái cây, từng hiện vật nơi ngôi nhà sàn của Bác, cảm nhận sâu sắc cốt cách vĩ đại mà vô cùng bình dị của Người... nhưng khi tiếp xúc bộ sưu tập này, tôi thật sự bất ngờ. Hơn 300 tác phẩm phong phú về thể loại và nội dung đề cập, từ tranh thêu của nghệ nhân danh tiếng một thuở đến tranh cổ động, các bức ký họa, bột màu tới những tác phẩm hội họa và điêu khắc được xây dựng công phu trong xử lý chất liệu và nội dung chuyển tải. Ở từng nét vẽ, nét chạm, cá nhân tôi đều nhận thấy chan chứa tình cảm của tác giả. Họ sáng tác về Bác như một lẽ tự nhiên với tình cảm cực kỳ đặc biệt. Trong lưu trữ của Bảo tàng, bên cạnh tác phẩm còn có những trang viết; nhiều tác giả đã ghi lại cảm xúc, suy ngẫm của họ về Bác, tôi đọc mà thật sự xúc động. Các tác phẩm được ra đời trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, của tác giả thuộc đủ mọi giai đoạn mỹ thuật Việt Nam hiện đại; điều này có lẽ cũng thật đặc biệt đối với một bộ sưu tập mỹ thuật.

- Trong bộ sưu tập, có nhiều bức tranh rất đẹp về Nhà sàn Bác Hồ. Liệu có thể có một sự kết hợp nào đó giữa hai cơ quan: Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch, nơi ông từng có nhiều năm công tác, và Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, thưa ông!

- Chà, bạn biết không, hai cơ quan từng có một số dịp bàn thảo về việc kết hợp đưa các bức tranh về Nhà sàn Bác Hồ trong sưu tập của Bảo tàng tới trưng bày tại chính không gian nơi có ngôi nhà thân thương ấy. Khó khăn là tại cơ quan Khu Di tích, chưa có được một nơi phù hợp để trưng bày tác phẩm hội họa; việc tạo nên một thiết kế không gian tạm thời để trưng bày những tác phẩm quý giá này cũng là thử thách không nhỏ. Song, nếu làm được, tôi tin, đó sẽ là một sự kiện trưng bày vô cùng đặc sắc và ý nghĩa.

Nhiều hy vọng về một địa chỉ nghệ thuật tầm vóc của đất nước

- Như ông chia sẻ, những cảm nhận sâu sắc trong ông về cuộc đời và sự nghiệp của Bác Hồ, về tình cảm của các thế hệ họa sĩ, nhà điêu khắc dành cho Bác thông qua tác phẩm của họ đã truyền cảm hứng trở lại cho ông về tinh thần cống hiến trong công tác. Bên cạnh nhiều việc đã làm được, làm tốt, ông nhận thấy còn những điều gì mà ông cho rằng, đáng lẽ, có thể làm tốt được hơn nữa cho bảo tàng chuyên ngành duy nhất có vị thế cấp quốc gia như Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam?

- Mong muốn thật sự của tôi là luôn đem lại những hoạt động mới mẻ cho Bảo tàng, nơi mà tôi đã có gần 10 năm gắn bó. Một số thành quả ban đầu đã và đang được ghi nhận, như hợp tác xuất bản được các công trình nghiên cứu, trong đó có công trình mà chúng ta vừa đề cập, hay việc lượng khách tham quan hiện tăng gấp khoảng ba lần so trước kia, nhiều sự kiện truyền thông nghệ thuật do Bảo tàng chủ trì đã thu hút đông đảo công chúng, đưa nghệ thuật đến gần hơn với mọi người.

Nhưng đúng là, còn rất nhiều việc đáng lẽ có thể được làm tốt hơn. Chúng tôi cần tập trung thúc đẩy công tác nghiên cứu chuyên sâu để phát huy hơn nữa giá trị của các bộ sưu tập trong Bảo tàng, trong đó có bộ sưu tập tác phẩm về Bác Hồ, đồng thời mở rộng các kết nối xã hội để tăng sức ảnh hưởng của nghệ thuật tới công chúng. Một số sự kiện truyền thông nghệ thuật của Bảo tàng thu hút đông đảo công chúng, như Ðêm Bảo tàng, do một vài nguyên nhân chủ quan dẫn đến thu không đủ chi (cười) và chúng tôi cần sửa sai, cần nâng cấp các sự kiện như vậy để đáp ứng sự chờ đợi của khán giả.

Tôi đã tham quan nhiều bảo tàng nghệ thuật trên thế giới, đã kịp đến Louvre (Pháp), Hermitage (Liên bang Nga), The MET (The Metropolitan Museum of Art, Mỹ)... Sau mỗi chuyến thăm, về lại Bảo tàng của mình, cứ bâng khuâng mãi rồi nuôi hy vọng, đến lúc nào đó, Bảo tàng Mỹ thuật của chúng ta cũng có được cơ ngơi và bộ sưu tập đồ sộ, phần nào tương tự của họ.

- Thí dụ 10 năm sau, trong mường tượng của ông, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam sẽ có dung dáng như thế nào?

- Đất nước ta đang phát triển về kinh tế, hạ tầng xã hội, đặc biệt các quyết sách gần đây của Đảng và Nhà nước về văn hóa đã và đang tạo cơ hội cho sự phát triển mạnh mẽ hơn của các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Đây là tiền đề quan trọng nhất cho phép tôi hy vọng nhiều vào vị thế vượt bậc của Bảo tàng trong tương lai.

10 năm tới, Bảo tàng có diện mạo mới với cơ sở thứ hai, khởi công xây dựng trong tháng 6/2025, khá hiện đại về trang thiết bị và có nhiều không gian trưng bày tác phẩm mỹ thuật đương đại, bên cạnh các không gian trải nghiệm và sáng tạo dành cho đa dạng lứa tuổi khán giả. Đây chắc chắn là điểm đến thú vị với nhiều người.

Riêng cá nhân tôi còn giữ hy vọng công tác sưu tầm tác phẩm mới của Bảo tàng sẽ được Nhà nước tiếp tục đầu tư hơn nữa, vì các bộ sưu tập chính là linh hồn của một bảo tàng nghệ thuật. Không chỉ sưu tập tác phẩm trong nước, đã đến lúc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tính tới việc bổ sung bộ sưu tập tác phẩm của các tác giả tên tuổi trong khu vực, châu lục và thế giới.

- Trân trọng cảm ơn ông! ■

Chính vì thế, tôi nghĩ rằng, công trình Hồ Chí Minh trong nghệ thuật tạo hình mới là thành quả ban đầu. Đặc trưng và giá trị của bộ sưu tập này cần được tiếp tục khai thác với nhiều cách thức khác, như là nghiên cứu giới thiệu các chuyên đề trưng bày triển lãm, đưa bộ sưu tập tới đông đảo công chúng; phối kết hợp các đơn vị bảo tàng khác, kể cả nhà sưu tập tư nhân có tác phẩm mỹ thuật về Bác Hồ, để xây dựng nội dung triển lãm, nghiên cứu viết sách chuyên sâu hơn."

Tiến sĩ Nguyễn Anh Minh, Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam