Giữ sự nhân văn của nghĩa cử hiến tạng

Chiều 27/10, Bộ Y tế và các chuyên gia đã làm rõ những nội dung mới trong dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), nhất là các điều kiện hiến mô, tạng đối với trẻ em.

Nhu cầu ghép tạng và những giới hạn của nguồn hiến

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, tính đến ngày 25/10, có 60 bệnh nhi mắc bệnh gan giai đoạn cuối cần được ghép, trong đó 25 trẻ ở tình trạng nặng, cần ghép trong vòng 3-6 tháng. Theo GS, TS Trần Minh Điển, Giám đốc bệnh viện, khó khăn lớn hiện nay là thiếu nguồn mô, tạng phù hợp với trẻ em. Sự khác biệt về kích thước và đặc điểm giải phẫu khiến không phải tạng nào của người trưởng thành cũng có thể ghép cho trẻ nhỏ, trong khi nhiều bệnh nhi không còn thời gian chờ đợi.

Thực tế điều trị tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh phần nào cho thấy những giới hạn của nguồn hiến hiện nay. GS, TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc bệnh viện cho biết, trong 57 ca ghép gan cho trẻ em, có 50 ca sử dụng gan từ người hiến sống, chủ yếu là cha mẹ, và 7 ca từ người chết não. Tuy nhiên, không phải loại tạng nào cũng có thể áp dụng phương pháp tương tự như gan. Đặc biệt, trong ghép tim, sự phù hợp về kích thước là yếu tố quan trọng. Do đó, nguồn hiến từ người dưới 18 tuổi sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn có thể tạo thêm cơ hội điều trị cho một số bệnh nhi đang chờ ghép.

Theo Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Luật năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động ghép tạng, song sau gần 20 năm thực hiện, nguồn mô, tạng hiến vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị.

Từ thực tiễn đó, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đề xuất bổ sung quy định về đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể đối với người dưới 18 tuổi. Theo đề xuất của Bộ Y tế, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký nguyện vọng hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời chỉ được xem xét khi người hiến đã được hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, có nguyện vọng hiến trước khi mất và được người đại diện hợp pháp đồng ý. Đối với người dưới 18 tuổi còn sống, dự thảo chỉ xem xét việc hiến mô có khả năng tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân.

Đặt quyền và lợi ích của trẻ em lên hàng đầu

Đề xuất đặt ra nhiều băn khoăn cần được xem xét thấu đáo, bởi trẻ em là nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt. Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan khẳng định, dự thảo luật được xây dựng trên hai nguyên tắc: Mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh, đặc biệt là trẻ em, đồng thời quy định chặt chẽ các điều kiện hiến và những hành vi bị nghiêm cấm. Mục tiêu không phải khuyến khích trẻ em hiến mô, tạng mà tạo cơ sở pháp lý để xem xét những trường hợp đặc biệt, đi đôi với các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt.

Theo GS, TS Trần Minh Điển, việc mở rộng độ tuổi hiến mô, tạng phải đặt quyền lợi và sự an toàn của trẻ lên hàng đầu. Do chưa phát triển đầy đủ về thể chất và nhận thức, trẻ em cần được tư vấn, đánh giá kỹ lưỡng, bảo đảm sự tự nguyện. Sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ không thể thay thế hoàn toàn ý chí của trẻ.

Một trong những giới hạn quan trọng được Bộ Y tế làm rõ là dự thảo không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hoặc các bộ phận cơ thể lành của người dưới 18 tuổi đang sống để ghép cho người khác. Việc hiến mô có khả năng tái sinh chỉ được xem xét trong phạm vi quan hệ gia đình, với những điều kiện nghiêm ngặt. Theo PGS, TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, hội đồng chuyên môn phải đánh giá, kết luận bằng văn bản về mức độ an toàn của việc lấy mô, bảo đảm không ảnh hưởng đến sức khỏe trước mắt và lâu dài của trẻ.

Để phòng ngừa nguy cơ trục lợi, dự thảo bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm như mua bán, ép buộc, lấy trộm, môi giới mô, bộ phận cơ thể người; lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của trẻ. Đồng thời, đề xuất người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người ngoài gia đình phải đủ 25 tuổi trở lên. Đối với việc hiến sau khi qua đời, yêu cầu quan trọng là xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện, tuân thủ các nguyên tắc công bằng, minh bạch.

Dự thảo luật đang tiếp tục được nghiên cứu, chỉnh lý trước khi Quốc hội xem xét thông qua.