Phần mềm không có khả năng phân biệt đúng, sai theo cách con người hiểu. Nó chỉ đối chiếu dữ liệu được đăng ký trước. Không ít tác giả thật lại trở thành người bị cảnh báo vi phạm chỉ vì đến sau. Cuối cùng, điều gì mới thật sự tạo nên một thị trường bản quyền lành mạnh?
Các nền tảng mạng xã hội thực chất sống bằng nội dung do người dùng tạo ra. Vì vậy, cơ chế bảo vệ bản quyền không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là điều kiện để hệ sinh thái đó tồn tại.
YouTube là một trong những nền tảng lớn đi tiên phong trong việc áp dụng công cụ tự động rà soát, phát hiện các nội dung bị sao chép tiến tới gỡ bỏ. Nhưng ngay trước khi gỡ bỏ còn có một thứ cảnh báo quan trọng, được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây, “gậy vi phạm bản quyền”.
Sau thông tin Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an ra quyết định khởi tố 5 vụ án hình sự về tội “xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”, cụm từ “gậy bản quyền YouTube” liên tục được nhắc lại. Đáng chú ý hơn, trong những cái tên bị nêu trong quyết định của cơ quan chức năng, còn có những kênh âm nhạc quen thuộc với hàng triệu người dùng như "Mây lang thang" và "Lululola".
Bản chất công cụ của các nền tảng mạng xã hội vận hành theo cơ chế cái nào được đăng ký trước. Việc tác giả đăng ký ở một cơ quan khác, dù trước đó cả thập kỷ cũng không có ý nghĩa. Khi thông tin đăng ký được nhập vào, hệ thống tự động rà soát và đối chiếu. Kết quả, hàng loạt sản phẩm vi phạm bị loại ra đồng thời với không ít tác giả thật sự bị hàm oan.
Không ít sản phẩm vi phạm bản quyền đạt lượt xem và mức độ lan truyền cao hơn cả sản phẩm gốc. Nhưng điều đó không làm thay đổi thực tế rằng, một thị trường sáng tạo chỉ có thể tồn tại bền vững khi quyền sở hữu trí tuệ được tôn trọng. Việc cơ quan chức năng bắt đầu mạnh tay xử lý là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, áp lực làm sạch thị trường hiện nay không chỉ đến từ pháp luật mà còn từ chính cách vận hành của các nền tảng số toàn cầu, nơi công nghệ khiến những hành vi vi phạm ngày càng khó che giấu. Dù vậy, nếu chỉ phụ thuộc vào thuật toán hay các chiến dịch xử lý, thị trường bản quyền sẽ khó lành mạnh lâu dài. Xét cho cùng, luật chỉ xử lý phần nổi, thuật toán chỉ quét dữ liệu, còn nền tảng của quyền sở hữu vẫn phải đến từ nhận thức xã hội.
BH Media, một cái tên khác trong danh sách bị khởi tố, hẳn đã được nhiều người nhớ đến trong sự kiện AFF Cup tối 6/12/2021. Nhiều khán giả theo dõi trận đấu qua YouTube không thể nghe “quốc ca” vì đã bị BH Media đăng ký bản quyền. Một tác phẩm thuộc sở hữu toàn dân bằng cách nào đã trở thành sở hữu của một đơn vị xa lạ?
Điều thúc đẩy việc làm sạch thị trường bản quyền không chỉ đến từ những “gậy vi phạm” của YouTube hay các quyết định khởi tố từ cơ quan chức năng. Cả hai đều chỉ giải quyết phần ngọn nếu xã hội vẫn xem việc sử dụng chất xám của người khác là có thể dễ dàng bỏ qua. Một thị trường bản quyền chỉ thật sự tồn tại khi người ta hiểu rằng một bài hát, một video hay một ý tưởng cũng cần được tôn trọng như bất cứ thứ gì hữu hình khác. Nếu không, cuộc đua sáng tạo ra giá trị mới sẽ phải nhường chỗ cho cuộc đua chiếm chỗ trước trong hệ thống dữ liệu của các nền tảng số.
