Chật vật giữa nhiều sức ép
Hoạt động của hộ kinh doanh không chỉ phủ rộng từ thành thị đến nông thôn, vùng sâu, vùng xa mà còn là kênh phân phối quan trọng của nhiều doanh nghiệp, tập đoàn. Vì vậy, khi khu vực này gặp khó, sức mua và doanh thu bán lẻ trên thị trường cũng chịu tác động.
Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thực hiện tháng 4/2026 với hơn 1.000 hộ kinh doanh cho thấy, 81,5% số hộ ghi nhận doanh thu sụt giảm. Đáng chú ý, 33% số hộ được khảo sát dự kiến thu hẹp quy mô hoặc tạm ngừng hoạt động, trong khi chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng.
Theo VCCI, sức mua suy giảm, cạnh tranh ngày càng lớn từ thương mại điện tử, hàng nhập khẩu cùng những thay đổi trong quản lý thuế… đang tạo thêm áp lực lên hộ kinh doanh.
Tuy nhiên trong thực tiễn, khó khăn không chỉ nằm ở thị trường mà còn đến từ chi phí và năng lực tuân thủ các quy định ngày càng cao. Anh Phạm Anh Quyết, chủ một hộ kinh doanh tạp hóa tại Hà Nội, cho rằng: Áp lực đối với hộ kinh doanh không chỉ đến từ các quy định về thuế, hóa đơn, kế toán mà còn từ những chính sách mới trong các lĩnh vực khác.
Đơn cử, dự thảo liên quan đến phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Với những cửa hàng tạp hóa nhỏ, nơi diện tích kinh doanh và khu vực lưu trữ hàng hóa thường được bố trí chung, nếu quy định được áp dụng, người bán sẽ phải thay đổi cách sắp xếp, lưu giữ sản phẩm và tổ chức phục vụ khách hàng. Điều này cũng tạo thêm chi phí trong vận hành cho cơ sở kinh doanh.
Trong khi đó, chị Đào Thị Huệ, một hộ kinh doanh tại chợ Nghĩa Tân, cho rằng chuyển đổi lên doanh nghiệp có thể mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, song chi phí và thủ tục vẫn là những yếu tố khiến các hộ phải cân nhắc.
Từ thực tế kinh doanh các mặt hàng tiêu dùng, chị Huệ nhận thức rõ việc chuyển từ phương thức quản lý thuế khoán sang quản lý dựa trên doanh thu thực tế là bước tiến cần thiết, góp phần tăng tính minh bạch và nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, với những hộ quy mô nhỏ, thay đổi phương thức quản lý thuế cũng kéo theo yêu cầu thay đổi cách thức vận hành.
Theo đó, người kinh doanh phải chủ động ghi chép, lưu trữ hóa đơn, chứng từ và chứng minh các khoản chi. Với chị Huệ cũng như nhiều hộ kinh doanh nhỏ, đây không còn đơn thuần là câu chuyện “đóng thuế bao nhiêu”, mà còn là bài toán về năng lực kế toán và quản trị. Phần lớn hộ kinh doanh vẫn hoạt động theo mô hình gia đình, chủ hộ thường phải đảm nhiệm nhiều công việc từ nhập hàng, bán hàng, quản lý nhân công đến chăm sóc khách hàng. Số hộ có điều kiện thuê kế toán hoặc có người am hiểu các quy định liên quan không nhiều.
Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho biết: Qua tiếp xúc với các hộ kinh doanh có thể thấy vấn đề không nằm ở việc họ không muốn tuân thủ, mà là làm thế nào để hiểu đúng, làm đúng và hạn chế sai sót.
Theo bà Hà, một trong những nguyên nhân khiến hộ kinh doanh lúng túng là các quy định liên quan đang nằm rải rác ở nhiều văn bản. Thống kê sơ bộ cho thấy, chính sách áp dụng đối với một hộ kinh doanh có thể liên quan đến khoảng 3 luật, 5 nghị định và 7 thông tư. Dù không phải toàn bộ nội dung đều áp dụng trực tiếp, nhưng việc quy định phân tán khiến người kinh doanh khó xác định đâu là quy định mình cần thực hiện.
Kiến tạo dư địa phát triển
Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, trong đó khu vực kinh tế tư nhân được xác định là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Nghị quyết 68-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 2 triệu doanh nghiệp. Trong bức tranh đó, hàng triệu hộ kinh doanh đang hoạt động chính là một nguồn lực lớn, với không ít cơ sở đã tích lũy được thị trường, khách hàng và kinh nghiệm kinh doanh nhưng chưa chuyển đổi thành doanh nghiệp.
Để những hộ kinh doanh này có thể “lớn lên”, điều quan trọng không chỉ là khuyến khích, mà phải tạo được một môi trường đủ thuận lợi để họ mạnh dạn đầu tư, mở rộng quy mô.
Thực tế, chính sách thuế đối với hộ, cá nhân kinh doanh đang có những điều chỉnh theo hướng mở rộng không gian phát triển. Theo Nghị định 141/2026/NĐ-CP, ngưỡng doanh thu không chịu thuế giá trị gia tăng và không phải nộp thuế thu nhập cá nhân của hộ, cá nhân kinh doanh được nâng từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng/năm. Đây là thay đổi có tác động trực tiếp đến một bộ phận lớn hộ kinh doanh, giúp giảm nghĩa vụ tài chính và tạo thêm nguồn lực để duy trì hoạt động.
Một chính sách đáng chú ý khác vừa được Quốc hội thông qua là giảm 30% số thuế thu nhập cá nhân phải nộp trong kỳ tính thuế năm 2026 và 2027 đối với thu nhập từ kinh doanh của cá nhân cư trú có doanh thu hằng năm không quá 10 tỷ đồng (có hiệu lực từ ngày 24/8/2026).
Cùng với đó, Bộ Tài chính đang đề xuất nâng mức doanh thu để hộ, cá nhân kinh doanh được lựa chọn áp dụng phương pháp tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu từ 3 tỷ đồng lên 10 tỷ đồng/năm. Nếu được thông qua, phương án này được kỳ vọng sẽ đơn giản hóa cách tính thuế, qua đó giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho một bộ phận đáng kể hộ kinh doanh. Với những cơ sở kinh doanh có biên lợi nhuận còn mỏng, mỗi khoản chi phí được tiết giảm đều có thể trở thành nguồn lực quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh. Phần nguồn lực được giữ lại có thể được dùng để nhập thêm hàng, đầu tư máy móc, duy trì việc làm, cải thiện mặt bằng hoặc mở rộng quy mô sản xuất, kinh doanh.
Tuy nhiên, giảm nghĩa vụ tài chính mới chỉ là một phần của bài toán. Theo ông Nguyễn Đình Cung, chuyên gia cao cấp về thể chế và kinh tế, yếu tố quyết định để khu vực tư nhân phát triển bền vững vẫn là một môi trường pháp lý rõ ràng, cụ thể, ổn định, không mâu thuẫn, có khả năng dự báo và được thực thi với chi phí tuân thủ thấp.
Đồng quan điểm, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, nhận định: Thời gian qua đã có những chính sách tích cực hướng tới hộ kinh doanh và khu vực doanh nghiệp siêu nhỏ. Theo ông Tuấn, để khu vực này thật sự phát triển, cần tiếp tục có những chính sách thuận lợi, đơn giản, đúng và trúng; qua đó hình thành một môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch, đủ thông thoáng để hộ kinh doanh tự tin chuyển đổi, có động lực đầu tư và có khả năng lớn lên.
Từ thực tiễn có thể thấy, hộ kinh doanh đang đứng trước một cuộc chuyển đổi lớn, với cả áp lực lẫn cơ hội đan xen. Điều họ cần không chỉ là những chính sách mới hấp dẫn, mà là một quá trình chuyển đổi có lộ trình, dễ thực hiện và chi phí hợp lý. Khi được tháo gỡ đúng những “nút thắt”, giảm nỗi lo về thủ tục và tạo môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định, hàng triệu hộ kinh doanh sẽ có thêm niềm tin để đầu tư, mở rộng và từng bước phát triển.
