Mong Học kỳ doanh nghiệp, đào tạo đặt hàng…
Thị trường văn hóa đã “vọng động” mạnh mẽ vào học đường, khiến cho các nhà giáo dục đang phải nghĩ khác, làm khác so với cách phổ biến trước kia. Đó là tuần tự sinh viên học tập, ôn lý thuyết, rèn chuyên môn, gắng có “bảng điểm đẹp” rồi ra trường đi xin việc; nhà trường chủ yếu chịu trách nhiệm đầu vào cho đến đầu ra còn sau đó là việc của các tân cử nhân với xã hội… Còn hiện tại, nhiều suy nghĩ mới mẻ, táo bạo đang đòi hỏi phải có những hành động mang tính chủ động, tăng tính thực tiễn, tăng hàm lượng thị trường, “thực chiến” cho lứa thanh niên khi còn trên ghế nhà trường.
Đề xuất đổi mới ngay từ việc thực tập của sinh viên lĩnh vực văn hóa, GS, TS Đinh Xuân Dũng, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận, phê bình Văn học nghệ thuật Trung ương nêu quan điểm, thực tập không phải là hoạt động ngoại khóa, nhưng ở ta việc này nhiều khi còn hình thức. Thực tập cần có sự tương tác với bên ngoài; doanh nghiệp tiếp nhận sinh viên như một trách nhiệm xã hội và không đứng ngoài mà tham gia vào đánh giá kết quả đào tạo của nhà trường.
Đây chỉ là một trong cả hệ thống ý kiến, ý tưởng, đề xuất và tinh thần sẵn sàng phối hợp trong thực tế, được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp văn hóa, công nghệ… đưa ra trao đổi tại hội thảo khoa học quốc tế “Hợp tác giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực văn hóa đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới”. Hội thảo do Trường đại học Văn hóa Hà Nội vừa tổ chức ngày 26/10, có nhiều đại biểu trong nước và từ Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Canada… Đặc biệt là một số doanh nghiệp du lịch, truyền thông, văn hóa… Sự hiện diện này và những vấn đề được thảo luận phản ánh một “khao khát thực” cho việc học gắn với hành, dạy và học đáp ứng nhu cầu xã hội, nhu cầu doanh nghiệp. Cũng có thể coi đây là màn “pháo hiệu” chung cho các đơn vị đào tạo lĩnh vực văn hóa, khoa học xã hội và nhân văn.
Nhấn sâu thêm từ nhận xét về “chuyện hình thức” như GS Đinh Xuân Dũng đề cập, PGS, TS Đinh Công Tuấn, Hiệu trưởng nhà trường kỳ vọng sẽ thúc đẩy mô hình Học kỳ doanh nghiệp, chương trình đào tạo theo đặt hàng và thực hành-thực tập ngay trong môi trường di sản; cùng với đó là việc đánh giá năng lực người học qua sản phẩm sáng tạo. Cũng tiếp nối mong mỏi này, ông Nguyễn Ngọc Bảo, Tổng Giám đốc Tổng công ty truyền thông đa phương tiện VTC phác thảo hướng hợp tác và “phân vai”: Để sự đồng hành thực chất, vai trò của các bên cần được phát huy rõ nét: Nhà trường: Đóng vai trò lưu giữ và cập nhật tri thức gốc, đào tạo nên nguồn nhân lực có nền tảng chuyên môn chuyên sâu; sinh viên: Đóng vai trò lực lượng nòng cốt tham gia giải quyết các bài toán thực tiễn do doanh nghiệp đặt ra; doanh nghiệp: Đóng vai trò kiến tạo môi trường trải nghiệm thực tế, đồng hành cùng các bạn trẻ từ giai đoạn thực tập cho đến tuyển dụng chính thức.
Nhà trường có thể bước thẳng vào thị trường văn hóa
Những kỳ vọng và gợi mở như trên, có thể nói đã tìm được chìa khóa ngay trong các ý kiến phát biểu từ các đại diện của các đơn vị đào tạo hay trực tiếp kinh doanh đã có nhiều kinh nghiệm hợp tác. GS, TS Ma Si Wei, Phó Viện trưởng Học viện máy tính, Đại học Bắc Kinh, Trung Quốc chia sẻ về việc lồng ghép trí tuệ nhân tạo (AI) trong chương trình học thông qua sự hợp tác với các doanh nghiệp. Từ thực tiễn của đơn vị mình, ông cho biết: Doanh nghiệp tham gia từ bước lên ý tưởng, thiết kế, kết nối chương trình với một số “mô-đun” có tính thị trường. Học viện của ông có các phòng thí nghiệm với các thiết bị mô phỏng, minh họa để việc học tập, nghiên cứu của sinh viên gần với thực tế hơn. Ngoài ra còn có cả trung tâm đảm trách việc hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp. Nhờ thế mà viện cũng như trường đã hợp tác với TikTok xây dựng mạng lưới sản phẩm văn hóa; hợp tác với viện bảo tàng thuộc Trung Quốc hay của Hàn Quốc để có các sản phẩm được gọi là “văn hóa nhúng”, “văn hóa trải nghiệm”.
Cũng là một gợi ý cụ thể về việc đào tạo bám sát thị trường, có tính phán đoán, đón đầu và góp phần định hướng, tư vấn cho du khách, bà Aemin Nasir (Đại học RMIT Việt Nam) nêu thí dụ về thị trường Halah rộng lớn giàu tiềm năng với hàng trăm triệu người Hồi giáo. Hướng dẫn viên, người bán hàng ăn có thể trả lời du khách Hồi giáo về những món gì họ có thể dùng được ở Việt Nam, phục vụ những món ăn phù hợp với tôn giáo của họ, bà Aemin Nasir ví von, và chính công việc đào tạo ở Việt Nam phải chuẩn bị được cho điều đó về nhân lực, về tri thức để đáp ứng thị trường đã “áp sát” này.
Từ các thí dụ đã có và dựa trên cơ sở tiềm lực doanh nghiệp lẫn đơn vị đào tạo, nhiều ý kiến đã bàn luận chung quanh triển vọng hình thành hệ sinh thái sáng tạo với sự bắt tay của doanh nghiệp, nhà trường, địa phương, cộng đồng… Hệ sinh thái này cần được xây dựng trên nền tảng tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương, nuôi dưỡng tài năng, bảo vệ bản quyền, tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Đó sẽ là môi trường quý báu để rèn luyện và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa.
Nhà nước: Cần hơn nữa từ chính sách thuận lợi
Nhưng sẽ là trở ngại nếu cái bắt tay của nhà trường với các doanh nghiệp văn hóa thiếu đi “bà đỡ nhà nước”. Có những điểm nghẽn về chính sách, về việc thiếu cơ chế được nêu ra, nhưng nhiều hơn là những gợi ý phối hợp, thúc đẩy vai trò kiến tạo của cơ quan quản lý. Thực tế, hệ thống văn bản pháp luật đã và đang xây dựng mang tinh thần rất mở, rất tích cực cho việc thúc đẩy các giá trị văn hóa vào hoạt động kinh tế. Điều cần thiết là vai trò gọi mời, kiến tạo, kết nối của các cơ quan quản lý nhà nước từ cấp trung ương đến địa phương nhằm “cộng sinh” doanh nghiệp và nhà trường góp phần tạo nên nguồn lực cho các hoạt động kinh tế-văn hóa-xã hội.
Theo PGS, TS Đặng Hà Việt, Chánh văn phòng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cần thiết lập một cơ chế phối hợp thật sự hiệu quả giữa ba bên. Trong mối quan hệ này: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo; Nhà trường giữ vai trò chủ động kết nối và tổ chức thực hiện; Học sinh, sinh viên là chủ thể trung tâm, cần được tạo điều kiện tham gia trực tiếp, gắn kết khả năng sáng tạo với thực hành chuyên môn ngay từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường. Ông Việt kỳ vọng các trường đại học, đặc biệt là khối các trường trực thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đều sẽ thành lập được các trung tâm đổi mới sáng tạo. Đây sẽ là hạt nhân hình thành hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp; tạo ra không gian và sân chơi thực chất giúp sinh viên phát huy tối đa năng lực sáng tạo.
Có lẽ sâu sắc hơn nữa, vai trò săn sóc của nhà nước gồm cả địa phương, sở ngành văn hóa trong mối quan hệ ba nhà (nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp) cần dựa trên cơ sở đặc thù của hoạt động đào tạo gắn với thực hành. Để từ đó xây dựng các cơ chế phù hợp cho doanh nghiệp tham gia vào công tác đào tạo, nhà trường tham dự vào hoạt động doanh nghiệp văn hóa; và kiến tạo các chương trình phù hợp với đối tượng sinh viên, học sinh vừa “hưởng lợi” từ hai nhà trên, vừa được tiếp cận với thị trường, xã hội. Công cuộc này cần được nhìn nhận, triển khai ở tầm vóc cấp Bộ và không chỉ với ngành văn hóa-du lịch, mà cả các ngành giáo dục, công thương….
Vấn đề “ba nhà” bắt tay chặt hơn để nâng tầm nguồn nhân lực văn hóa trong bối cảnh mới rất nên được thúc đẩy hành động, không chỉ trong các trường thuộc ngành văn hóa.
