1/ Tại Triển lãm ảnh “Nhạc trưởng” của Nguyễn Đình Toán mới khai trương chiều ngày 17-9, chúng tôi hỏi ông có thống kê được số chân dung hoặc số nhân vật mình đã chụp không? Câu trả lời giản dị rằng: “Mình không nhớ nổi đâu, hơn 30 năm cơ mà, hồi đầu còn chụp phim, làm sao mà nhớ chính xác được, cũng có bị thất lạc một số khi chuyển kho tư liệu phim sang dạng file...”.
Đây là triển lãm riêng thứ hai của Nguyễn Đình Toán, sau triển lãm “Văn Cao 18 năm trước” (tháng 11-2013) tưởng nhớ “người anh lớn” đã đi xa 18 năm. So với nhiều năm tháng cần mẫn, so với kho tư liệu đồ sộ chân dung các văn nghệ sĩ, trí thức của ông, con số này thật khiêm nhường. Ngoài đời, Nguyễn Đình Toán cũng là một người thật khiêm nhường và chan hòa.
2/ Chưa bao giờ thấy Nguyễn Đình Toán cầm trên tay một chiếc máy ảnh hay ống kính đắt tiền. Nhưng điều đó không ảnh hưởng tới niềm đam mê của ông. Từ lâu rồi và nay vẫn thế, mọi người vẫn thấy Nguyễn Đình Toán chạy đôn chạy đáo, bỏ qua mọi nỗi vất vả, có hôm dự tới hai, ba sự kiện để có được ảnh, có được tư liệu mình cần. Thậm chí có lần không kịp lấy máy, ông đành mượn máy của anh em, lắp card của mình vào chụp vội mấy file để không bị sót và áy náy về sự kiện và nhân vật hôm đó. Nguyễn Đình Toán chụp ảnh đúng như “chất lính” của ông với sự chịu đựng gian khổ, với tất cả kiên cường và nỗ lực. Ảnh chân dung của Nguyễn Đình Toán phong phú và sinh động, có bức dữ dội, có bức tươi vui và (điều quan trọng nhất của ảnh chân dung) diễn tả được những nét nổt bật thần thái, tính cách, phong cách, hoàn cảnh... của nhân vật. Nguyễn Đình Toán đã có những cảm nhận đặc biệt về nhân vật của mình. Để có được những bức chân dung xuất sắc không chỉ đòi hỏi người chụp kinh nghiệm, sự kiên trì bền bỉ theo dõi nhân vật, hiểu biết sâu về nhân vật và sự kiện mà còn đòi hỏi năng khiếu phát hiện (ông đề nghị đừng viết là mình có tài năng). Năng khiếu thì khó có thể “do rèn luyện mà nên” (!).
3/ Với số nhân vật được chọn tinh kỹ, chỉ 29 người, với số lượng ảnh được trưng bày cũng khiêm nhường, chỉ 51 bức, “Nhạc trưởng” của Nguyễn Đình Toán chỉ là một lát cắt - nhưng là một lát cắt sắc ngọt - qua kho tư liệu chân dung của ông. Có thể khẳng định rằng: Cho đến nay, trong giới nhiếp ảnh, Nguyễn Đình Toán là người có kho ảnh chân dung các văn, nghệ sĩ, trí thức lớn (nếu không nói là rất lớn) về số lượng, dài về thời gian, phong phú về chủ đề... Nhìn rộng và sâu hơn, Nguyễn Đình Toán đã làm được nhiều việc đồng thời với việc chụp ảnh chân dung. Những chân dung ông chụp là những nhân vật của lịch sử, đã thuộc về lịch sử - lịch sử văn hóa, lịch sử nghệ thuật và còn gói trong đó cả lịch sử những thăng trầm đời sống xã hội của đất nước qua nhiều thời kỳ. Có khi chỉ một bức chân dung đã chứa đựng nhiều câu chuyện ở sau.
Và nếu nhìn Nguyễn Đình Toán, khi chụp chân dung, ông cũng là một chứng nhân lịch sử - tham gia vào sự kiện, chứng kiến, cảm nhận, sáng tác về nhân vật và sự kiện. Tác phẩm của ông, con người của ông cũng đã là một phần của lịch sử sau việc ông cần mẫn “chép sử bằng hình”.
