Mùa hè của những khoảng trống
Nhiều thời điểm, nhiệt độ không khí Thủ đô vượt ngưỡng 40 độ C, trong khi mặt đường hấp thụ nhiệt có thể lên tới 60-70 độ C. Chỉ số nhiệt liên tục ở mức nguy hiểm, khiến cảm giác oi bức càng trở nên nặng nề hơn.
Không ít người Hà Nội có chung cảm nhận rằng, mùa hè dường như đang nóng hơn trước. Bên cạnh tác động của biến đổi khí hậu, quá trình đô thị hóa nhanh chóng cũng làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Những khoảng đất trống dần được thay thế bằng nhà cao tầng, nhiều khu vực thiếu mặt nước và cây xanh, nhiệt lượng tích tụ trong bê-tông và nhựa đường khiến khu vực trung tâm luôn nóng hơn đáng kể so với vùng ven.
Giữa những ngày như vậy, không khó để bắt gặp hình ảnh người đi bộ nép vào mái hiên, lái xe công nghệ dừng xe dưới bất kỳ khoảng bóng râm nào còn sót lại, hay những công nhân môi trường làm việc giữa nền nhiệt bỏng rát.
Trước đây, những hàng cây sấu, xà cừ, bằng lăng, sao đen trên nhiều tuyến phố từng tạo nên những “mái che” tự nhiên cho người dân. Theo nghiên cứu Đánh giá cường độ làm mát của các không gian xanh đô thị đối với nhiệt độ bề mặt đất trong Vùng Thủ đô Hà Nội công bố năm 2025, không gian xanh có thể giúp giảm nhiệt độ bề mặt trung bình khoảng 2,14 độ C. Những khu vực có nhiều cây xanh thường mát hơn từ 2-3 độ C so với khu vực bê-tông hóa, trong khi hiệu ứng làm mát từ công viên và hồ nước có thể lan rộng hàng trăm mét.
Thế nhưng, những khoảng bóng mát ấy đang đứng trước nhiều thách thức khi Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển hạ tầng quy mô lớn nhất trong nhiều năm trở lại đây.
Theo thống kê, Hà Nội đang triển khai giải phóng mặt bằng cho khoảng 1.428 dự án, trong đó có 27 dự án trọng điểm quốc gia và cấp thành phố. Hàng loạt công trình giao thông lớn được thúc đẩy như Vành đai 4 - Vùng Thủ đô, Vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục, Vành đai 2,5, Vành đai 3,5, các tuyến metro và hệ thống kết nối phía tây Thủ đô.
Trong quá trình thi công, lượng lớn cây xanh phải dịch chuyển để nhường chỗ cho công trường và mặt bằng xây dựng. Sự thay đổi ấy có thể chỉ mang tính tạm thời, nhưng giữa những ngày nắng nóng cực độ, người dân cảm nhận rõ giá trị của từng tán cây trên đường phố. Bởi một tuyến đường rộng 50-60 m, dù hiện đại đến đâu, vẫn có thể trở thành không gian khó sử dụng nếu thiếu bóng mát cho người dân giữa những ngày nắng nóng cực độ.
Nhu cầu về cây xanh không chỉ nằm ở những điểm đến như công viên hay vườn hoa. Điều người dân cần hơn cả là bóng mát trên hành trình từ nhà đến nơi làm việc, từ trường học đến bến xe, từ khu dân cư đến các không gian công cộng.
Khoảng cách từ công viên đến cửa nhà
Thoạt nhìn, Hà Nội không thiếu cây xanh. Theo Dự thảo Đề án quản lý, phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước của Hà Nội, thành phố hiện có khoảng 1,8 triệu cây xanh đô thị và khoảng 70 công viên, vườn hoa các loại. Trong giai đoạn 2026-2030, thành phố đặt mục tiêu nâng diện tích cây xanh đô thị lên tối thiểu 10 m²/người, cùng các chỉ tiêu lớn khác như tỷ lệ đô thị hóa đạt 65-70% và vận tải công cộng đáp ứng ít nhất 30% nhu cầu đi lại.
Nhưng nếu nhìn từ trải nghiệm hằng ngày của người dân, bức tranh lại có phần khác biệt. Phần lớn không gian xanh của Hà Nội hiện tập trung tại các công viên, hồ nước hoặc các khu đô thị mới. Trong khi đó, trên nhiều tuyến giao thông - nơi người dân tiếp xúc nhiều nhất mỗi ngày - mật độ cây xanh chưa tương xứng với tốc độ mở rộng hạ tầng. Không ít tuyến đường mới được đầu tư khang trang, mặt cắt rộng hàng chục mét nhưng cây xanh còn nhỏ, thưa hoặc chưa đủ tán để tạo bóng mát, người dân dừng chờ đèn đỏ không có một bóng cây. Điều đó khiến nhiều người có cảm giác thành phố tuy có nhiều cây xanh nhưng vẫn luôn luôn nóng.
Trong số khoảng 70 công viên và vườn hoa cấp đô thị, gồm 23 công viên và 47 vườn hoa; chỉ có 11 công viên có quy mô từ 10-15 ha trở lên. Hệ thống cây xanh do thành phố quản lý hiện gồm khoảng 372 nghìn cây bóng mát, 232 nghìn cây cảnh trồng đơn lẻ và theo cụm cùng gần 4,2 triệu m² thảm cỏ, cây mảng và cây hàng rào.
Những con số đó cho thấy Thủ đô đang sở hữu nguồn tài nguyên xanh không hề nhỏ. Tuy nhiên, bài toán đặt ra không chỉ là trồng thêm bao nhiêu cây, mà còn là phân bổ cây xanh như thế nào để phục vụ tốt hơn đời sống đô thị.
TP Hà Nội đang liên tiếp mở rộng mạng lưới giao thông, câu chuyện quy hoạch cây xanh cần được đặt song hành với quy hoạch hạ tầng. Một tuyến đường hiện đại không chỉ được đo bằng số làn xe hay khả năng lưu thông, mà còn ở mức độ thân thiện với người đi bộ, người sử dụng phương tiện công cộng và khả năng chống chịu trước những đợt nắng nóng ngày càng cực đoan.
