Tồn đọng xử lý chất thải sau lò đốt điện rác

Hà Nội đang dùng đốt rác phát điện giúp giảm áp lực chôn lấp, tuy nhiên sau quá trình đốt, tro bay và tro đáy tiếp tục đặt ra yêu cầu về xử lý, lưu giữ và tìm đầu ra an toàn. Điều này cho thấy bài toán bảo vệ môi trường chưa khép lại khi rác được đưa qua lò đốt.

Vận hành Nhà máy điện rác Nam Sơn. Ảnh: NAM NGUYỄN
Vận hành Nhà máy điện rác Nam Sơn. Ảnh: NAM NGUYỄN

Từ tồn kho tro bay…

Hiện nay, trên địa bàn Hà Nội đang vận hành hai nhà máy đốt rác phát điện là Nhà máy điện rác Sóc Sơn, bắt đầu tiếp nhận rác từ ngày 28/1/2022, chính thức vận hành giai đoạn 1 và hòa lưới điện quốc gia ngày 25/7/2022. Tiếp đó là Nhà máy điện rác Seraphin bắt đầu tiếp nhận, xử lý rác từ ngày 1/5/2025 và phát điện lên lưới từ ngày 1/7/2025. Mỗi ngày, hai nhà máy này có công suất đốt rác thiết kế là 6.250 tấn (Nhà máy điện rác Sóc Sơn khoảng 4.000 tấn), công suất phát điện cho cả 2 nhà máy là 127 MW. Công nghệ đốt rác phát điện giúp giảm lượng rác phải chôn lấp và thu hồi nhiệt để sản xuất điện. Tuy nhiên, tro bay và tro đáy sau đốt vẫn cần được thu gom, phân loại, xử lý và bố trí đầu ra.

Theo thông tin công bố tại kỳ họp HĐND thành phố ngày 22/10/2026, lượng tro bay đang lưu giữ tại hai Nhà máy điện rác trên địa bàn lên tới 100.764 tấn. Cụ thể, Nhà máy điện rác Sóc Sơn lưu trữ hơn 85 nghìn tấn trong khuôn viên nhà máy, còn Nhà máy điện rác Seraphin lưu trữ tại khu lưu trữ tạm thời được thành phố chấp thuận. Khối lượng này cũng cho thấy quy mô đáng kể của chất thải thứ cấp phát sinh trong quá trình vận hành các cơ sở đốt rác.

Theo ông Lê Thanh Nam, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, lượng tro bay trên đã được hóa rắn ổn định và phân định là chất thải rắn công nghiệp thông thường. Từ tháng 8/2026, thành phố đã chấp thuận vị trí chôn lấp tro bay tại khu xử lý Sóc Sơn, đồng thời bố trí ô đất rộng 3 ha để lưu giữ tạm thời. Sở dự kiến triển khai các biện pháp kỹ thuật trong tháng 11 này để hai nhà máy thực hiện chôn lấp theo phương án được phê duyệt. Về lâu dài, các nhà máy phải nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ thay thế và đề xuất giải pháp kỹ thuật xử lý tro bay sau thời gian tối đa hai năm thực hiện phương án chôn lấp.

Có thể thấy, Hà Nội đầu tư nhà máy điện rác để giảm phụ thuộc vào chôn lấp, nhưng phần chất thải còn lại sau đốt vẫn phải trông cậy đáng kể vào việc chôn lấp. Thành phố đã thay đổi công nghệ xử lý rác đầu vào, song chưa đồng thời hoàn thiện hạ tầng, cơ chế và thị trường cho chất thải thứ cấp. Nhìn từ góc độ chính sách, những vướng mắc trong xử lý tro xỉ cho thấy, thành phố đang phải giải quyết một phần việc đáng lẽ cần được tính toán đồng bộ ngay từ quá trình quy hoạch, lựa chọn công nghệ và phê duyệt các dự án điện rác.

102.jpg
Bãi rác Nam Sơn Hà Nội. Ảnh: HẢI ANH

…đến xử lý đầu ra của tro xỉ

Chôn lấp đáp ứng nhu cầu trước mắt, nhưng về lâu dài, Hà Nội cần nghiên cứu công nghệ xử lý, tái sử dụng tro bay và tổ chức khu xử lý tập trung tại Nam Sơn. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một công nghệ chung cho mọi loại tro và phương án xử lý cần căn cứ vào đặc tính của từng dòng vật chất.

Tại Đài Loan (Trung Quốc) đã tổ chức tái chế tro đáy và tro bay theo các hướng khác nhau. Với tro đáy, họ tái chế thành nguyên liệu dùng trong công trình đường bộ, bê-tông đầm lăn cường độ thấp và đắp nền. Còn tro bay, áp dụng phương pháp rửa để giảm hàm lượng clo, một phần sau xử lý được sử dụng làm nguyên liệu sản xuất xi-măng hoặc trong công nghiệp luyện kim.

Tại Thụy Sĩ, quy trình FLUWA-FLUREC sử dụng phương pháp hòa tách và điện phân để thu hồi kim loại từ tro bay. Quy trình có thể thu hồi kẽm với độ tinh khiết 99,99%, đồng thời tách chì, cadimi và đồng để đưa vào chuỗi tái chế. Đây là hướng thu hồi tài nguyên từ tro bay, song phần bã sau xử lý vẫn cần được quản lý.

Giải quyết lượng tro xỉ sau các nhà máy đốt rác phát điện sẽ không là bài toán của riêng Hà Nội. Theo số liệu thống kê năm 2026 của Cục Môi trường, Việt Nam hiện có 11 nhà máy điện rác đang hoạt động và phát điện với tổng công suất được cấp phép khoảng 10.432 tấn/ ngày; 17 dự án dự kiến triển khai xây dựng với tổng công suất 16.594 tấn/ngày và 10 dự án đang chuẩn bị thu hút đầu tư với tổng công suất khoảng 9.450 tấn/ngày. Tổng công suất của 38 nhà máy và dự án đạt khoảng 36.476 tấn/ngày, tương đương khoảng 50% lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước. Theo các chuyên gia môi trường, lựa chọn công nghệ phù hợp cho từng loại tro, xây dựng năng lực xử lý và tạo đầu ra có thể kiểm soát cần được nghiên cứu, đánh giá và lựa chọn ra một kế hoạch ổn định và bền vững. Trong đó khâu xử lý phải được tính toán đồng bộ với công suất nhà máy, hệ thống xử lý khí thải và hạ tầng phụ trợ nhằm hạn chế phát sinh chi phí, gây tốn kém cho các bên.