Yêu cầu mới của khoa học tâm lý

Những biến đổi này đòi hỏi khoa học tâm lý phải đổi mới cách thức nghiên cứu trên cả ba phương diện: đối tượng, cách tiếp cận, phương pháp, từ đó có các đóng góp thiết thực trong việc đề xuất, kiến nghị các vấn đề liên quan đến quản trị con người, phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.

Giải mã nội tâm con người

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), trong lịch sử nhân loại, chưa có cuộc chuyển đổi công nghệ nào có khả năng tác động mạnh mẽ vào nhận thức, hành vi, giao tiếp của con người như cuộc cách mạng 4.0.

Bên cạnh môi trường vật lý truyền thống, con người còn đang sống trong môi trường số và đối mặt với nhiều vấn đề liên quan đến tâm lý.

Việc chuyển đổi liên tục giữa công việc, tin nhắn, cuộc gọi, mạng xã hội, nội dung ngắn, trò chơi, mua sắm trực tuyến và sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo trong một ngày làm phân tán sự chú ý của con người, khiến cho sự tập trung đang ngày càng trở thành “nguồn tài nguyên” khan hiếm.

Điều này có nghĩa là công nghệ số đang tái cấu trúc lại đời sống tâm lý của mỗi cá nhân.

Đối với ngành tâm lý học, nghiên cứu những thay đổi trong tâm lý con người trong bối cảnh AI phát triển là đòi hỏi tất yếu, từ đó giúp tìm ra giải pháp phát huy những lợi ích tích cực, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực của công nghệ tới sức khỏe tinh thần, giúp con người sống hạnh phúc hơn và công nghệ phục vụ con người đắc lực hơn.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Hoa nhấn mạnh, việc giải mã nội tâm con người thời đại AI cần tập trung vào một số điểm như: AI đã làm thay đổi động lực học tập, tư duy phản biện, khả năng ra quyết định, khả năng giải quyết vấn đề của con người như thế nào; AI ảnh hưởng ra sao đến quá trình hình thành bản sắc cá nhân, cách thể hiện bản thân, lòng tự trọng, hình ảnh cái tôi, do ảnh hưởng của mạng xã hội và các thuật toán.

Khoa học tâm lý cũng cần đặt vấn đề nghiên cứu về sự phụ thuộc của con người vào AI, các vấn đề về sức khỏe tâm thần trong thời đại AI và đối tượng cần được đặc biệt quan tâm là giới trẻ.

Báo cáo Thống kê Y tế thế giới 2025 của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy, cứ khoảng 7 thanh, thiếu niên từ 10 đến 19 tuổi trên toàn thế giới lại có một người đang phải đối mặt với một tình trạng sức khỏe tâm thần không tốt.

Đây là mối đe dọa toàn cầu, đòi hỏi các chính phủ, tổ chức và cộng đồng phải có chiến lược can thiệp kịp thời.

Tại Việt Nam, WHO cũng cảnh báo, khoảng 20% trẻ vị thành niên đang có vấn đề liên quan đến sức khỏe tâm thần, trong đó phần lớn các em chưa được tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ hoặc tư vấn.

Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cho rằng, sức khỏe tâm thần của thanh, thiếu niên chịu tác động từ nhiều yếu tố: áp lực học tập, quan hệ gia đình, bạo lực, nghèo đói, kỳ vọng xã hội và các trải nghiệm bất lợi khác, bao gồm việc mất kiểm soát trong sử dụng điện thoại, mạng xã hội và AI.

Đây là lý do sức khỏe tinh thần phải được đưa vào ngay từ khâu thiết kế và quản lý môi trường số.

Đồng thời, cần đặt vấn đề nghiêm túc trong công tác nghiên cứu khoa học về những thay đổi trong tâm lý con người, từ đó có đề xuất thay đổi chính sách quản trị con người.

Trước đây, chính sách về sức khỏe tâm thần chủ yếu hướng vào các chủ thể như bệnh viện, bác sĩ, thuốc và dịch vụ tư vấn, nhưng ngày nay, cần thấy rõ một phần không nhỏ các yếu tố quyết định sức khỏe tâm thần của con người lại liên quan đến môi trường số.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra, công nghệ vừa tác động tích cực vừa tác động tiêu cực lên tâm trí con người, trong đó các nhóm dễ bị tổn thương có thể chịu tác động tiêu cực lớn hơn.

Không riêng Việt Nam, ở nhiều quốc gia hiện nay, các chính sách vẫn đặt phần lớn trách nhiệm lên người sử dụng, bằng việc cha mẹ hay giáo viên quản lý việc sử dụng điện thoại và mạng xã hội của các bạn trẻ, mà chưa đề cập nhiều đến trách nhiệm của các doanh nghiệp công nghệ.

Đổi mới phương pháp nghiên cứu

Tiến sĩ tâm lý học Phạm Văn Huệ, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, các vấn đề trong thay đổi tâm lý con người đang là một thách thức lớn đối với ngành tâm lý học.

Một nền tảng, một thuật toán hay một công cụ AI có thể thay đổi chỉ trong vài tháng, trong khi một nghiên cứu truyền thống từ thiết kế, thu thập dữ liệu, phân tích đến công bố có thể mất một hoặc vài năm. Khi hoàn thành kết quả, đối tượng công nghệ mà nghiên cứu khảo sát đôi khi đã rất khác.

Theo chuyên gia, đổi mới phương pháp nghiên cứu không đơn giản là sử dụng công cụ phân tích hiện đại hơn, mà trước hết là thay đổi cách đặt câu hỏi trong nghiên cứu.

Tâm lý học cần đi sâu hơn vào các loại hoạt động, nội dung tiếp xúc, động cơ sử dụng, đặc điểm thiết kế của nền tảng, cũng như bối cảnh tâm lý-xã hội của người dùng. Điều đó giúp kết quả nghiên cứu có giá trị lâu hơn ngay cả khi một nền tảng cụ thể thay đổi.

Nhà nghiên cứu cần chuyển từ vị thế “nghiên cứu hậu quả sau khi công nghệ đã phổ biến” sang tham gia sớm hơn vào quá trình phát triển công nghệ.

Bằng cách phối hợp liên ngành, làm việc cùng chuyên gia công nghệ, giáo dục, y tế, xã hội học và chính sách để nghiên cứu hành vi người dùng ngay từ giai đoạn thiết kế, đánh giá tác động tâm lý và đề xuất những nguyên tắc thiết kế lấy con người làm trung tâm.

AI đồng thời có thể trở thành công cụ hỗ trợ nghiên cứu tâm lý như xử lý khối lượng dữ liệu lớn, hỗ trợ phân tích ngôn ngữ và nhận diện các mô hình phức tạp.

Tuy nhiên, quá trình này phải bảo đảm các yêu cầu về đạo đức nghiên cứu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tính minh bạch của thuật toán, khả năng tái lập và kiểm soát thiên lệch.

Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng những câu hỏi cốt lõi của tâm lý học vẫn còn nguyên giá trị: Con người suy nghĩ như thế nào, điều gì chi phối hành vi, con người xây dựng quan hệ ra sao và làm thế nào để duy trì sức khỏe tâm lý, tính tự chủ và khả năng thích ứng trong một môi trường thay đổi liên tục.

Khi công nghệ trở thành một phần tất yếu của đời sống, bảo vệ sức khỏe tinh thần không nằm ở việc chúng ta “cai công nghệ”, mà phải làm sao để “sống khỏe với công nghệ”.

Các kết quả nghiên cứu từ khoa học tâm lý giúp hoạch định chính sách tốt hơn, quản trị xã hội phù hợp hơn.

Theo Tiến sĩ Trần Kim Bá (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), cần xây dựng một hệ sinh thái tâm lý lành mạnh với nhiều tầng bảo vệ từ cá nhân đến gia đình, nhà trường, xã hội, nơi làm việc, thiết kế công nghệ, Nhà nước và xã hội.

Chính sách phù hợp phải giúp con người xây dựng được năng lực tâm lý để làm chủ công nghệ, thay vì để công nghệ dẫn dắt hành vi của mình.

Cần thiết kế một môi trường số có lợi cho sức khỏe con người, bởi chúng ta không thể yêu cầu người dùng (nhất là giới trẻ) tự kiểm soát bản thân trong một môi trường số được thiết kế để giữ họ ở lại càng lâu càng tốt.

Trách nhiệm của các doanh nghiệp công nghệ nằm ở việc minh bạch hơn về thuật toán, tăng công cụ kiểm soát nội dung, giảm các tính năng có nguy cơ gây hành vi sử dụng cưỡng chế, bảo vệ dữ liệu nhạy cảm và đặc biệt phải thiết kế cơ chế bảo vệ riêng cho đối tượng người dùng là trẻ em.