Định vị nghiên cứu khoa học cơ bản
Đề cập gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về vai trò của nghiên cứu cơ bản đối với phát triển đất nước trong giai đoạn mới, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chia sẻ, muốn quốc gia phát triển có thu nhập cao thì Việt Nam không thể chỉ là đất nước gia công công nghệ mà phải có năng lực tạo ra tri thức mới.
Vai trò của nghiên cứu cơ bản đối với phát triển đất nước được thể hiện rõ khi nghiên cứu cơ bản tạo ra tri thức mới, làm cơ sở cho sự hình thành các công nghệ hiện đại. Nghiên cứu cơ bản đồng thời là nguồn gốc của đổi mới sáng tạo và các công nghệ tương lai.
Bên cạnh đó, nghiên cứu cơ bản góp phần nâng cao năng lực tự chủ của quốc gia. Khi làm chủ được tri thức và các hướng nghiên cứu mới, Việt Nam sẽ từng bước hình thành năng lực nội sinh của nền kinh tế thông qua khoa học và công nghệ, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng, khoa học cơ bản được ví như là cái “móng” của một tòa nhà, là nền tảng cho mọi tiến bộ của khoa học, công nghệ. Nghiên cứu khoa học cơ bản có thể chưa tạo ra sản phẩm ngay lập tức, nhưng đặt nền móng cho tri thức và phương pháp cho các ứng dụng tương lai. Kết quả nghiên cứu cơ bản không chỉ tạo ra “nguyên liệu” mà còn “nuôi dưỡng” cho đổi mới, sáng tạo.
Kết quả của nghiên cứu cơ bản cũng tạo ra động lực cho đổi mới sáng tạo; những phát minh công nghệ đột phá như bán dẫn, AI, lượng tử... đều là kết quả của nghiên cứu cơ bản. Cũng từ khoa học cơ bản đã thúc đẩy sự đổi mới, sáng tạo như phát minh ra vật liệu mới, ra năng lượng sạch; dẫn đến các công nghệ lõi như công nghệ bán dẫn, công nghệ y sinh và nhiều ngành khác.
Nghiên cứu khoa học cơ bản là con đường tốt nhất để đào tạo đội ngũ chất lượng cao góp phần giải quyết các vấn đề cốt lõi của một quốc gia và là con đường hội nhập hiệu quả. Do đó, phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản là xu thế và Việt Nam không thể ngoài cuộc.
Theo nhiều nhà khoa học, công tác nghiên cứu khoa học cơ bản là một nội dung rất quan trọng, không chỉ của ngành khoa học và công nghệ, mà còn là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong những thập niên tới.
Nghị quyết số 57-NQ/TW chỉ rõ yêu cầu đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng, chú trọng nghiên cứu cơ bản; trong khi Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cũng xác định nghiên cứu cơ bản là hoạt động khám phá bản chất, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy.
Đặc biệt, trong kết luận tại cuộc họp về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã định hướng rõ ràng, tạo động lực to lớn cho hoạt động nghiên cứu cơ bản phát triển xứng tầm.
Đổi mới tư duy nghiên cứu
Từ góc độ liên kết viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đại Lâm, Viện trưởng Khoa học Vật liệu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho rằng đây chính là một điểm nghẽn trong nghiên cứu khoa học, công nghệ mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ ra và có phân tích rất sâu sắc.
Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đại Lâm, có hai nguyên nhân từ cả phía các nhà khoa học làm việc trong viện, trường cũng như phía doanh nghiệp. Đối với các nhà khoa học thì quen với cách tiếp cận từ dưới lên, trong phòng thí nghiệm có đam mê gì là chủ động đề xuất hướng nghiên cứu như vậy, không quá quan tâm về nhu cầu của xã hội, nhu cầu của doanh nghiệp.
Về phía doanh nghiệp hoạt động khoa học, công nghệ không nhiều, chủ yếu doanh nghiệp thiên về sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu công nghệ đã có sẵn của nước ngoài. Do đó, nhu cầu kết quả cải tiến sáng chế, cộng tác với các nhà khoa học là không nhiều. Chính vì vậy là mối liên kết tương đối lỏng lẻo.
Vì vậy, trong thời gian tới, với Nghị quyết về 68-NQ/TW là một trong những nghị quyết bộ tứ trụ cột hy vọng cộng đồng khoa học, các nhà doanh nghiệp sẽ có sự bắt tay chặt chẽ hơn, có sự kết nối mật thiết, từ đó nhà khoa học sẽ tìm trong doanh nghiệp những vấn đề để thành đối tượng nghiên cứu của mình, còn doanh nghiệp cũng đồng hành với nhà khoa học ngay từ sớm, từ những kết quả trong phòng thí nghiệm đến khi ra được sản phẩm cuối có thể phục vụ hữu ích cho nhà doanh nghiệp.
Nhấn mạnh quan điểm nghiên cứu khoa học cơ bản là tạo nền tảng tri thức của quốc gia chứ không phải là vấn đề chuyên ngành hẹp mà các nhà khoa học tự do theo đuổi đam mê của mình, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đại Lâm cho rằng, sự khác biệt so với trước đây là nhà khoa học theo đuổi đam mê của mình nhưng cần có định hướng phục vụ cho phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ lõi quốc gia.
Việc công bố quốc tế vẫn là cần thiết nhưng nhà khoa học cũng cần tìm hiểu xem đất nước đang cần gì để tập trung trí tuệ vào hướng nghiên cứu đó và khi đó nhu cầu của đất nước, nhu cầu của doanh nghiệp sẽ hiệu quả, thiết thực hơn. Cùng với đó, các nhà nghiên cứu khoa học cơ bản cũng cần làm việc liên ngành để từ đó có kết nối trong quy mô lớn hơn, xây dựng một tập thể khoa học lớn hơn; phát triển liên ngành, xuyên quốc gia, xuyên biên giới, tạo dựng năng lực để chúng ta thành công phát triển công nghệ sẽ cao hơn tiến tới tự chủ về mặt công nghệ.
Đổi mới tư duy nghiên cứu với tinh thần quyết liệt hơn, mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản sẽ không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà đang chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới.
