Con đường du lịch mới mở từ phường Bắc Kạn đến xã Ba Bể đi qua xã Đồng Phúc đã rút ngắn đáng kể thời gian đến với những vườn chè Shan tuyết trên mây. Khi chưa có đường, hầu hết những vườn chè cổ thụ nằm ở những triền núi biệt lập, xa dân cư, còn giờ, chỉ hơn 30 phút, khách lãng du đã có thể tận mắt chứng kiến, chạm tay vào những gốc chè trắng rêu mốc nằm ngay ven đường.
Những ngày này, người dân thôn Phiêng Phung vẫn chưa hết hân hoan khi quần thể 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ trong xã, trong đó riêng Phiêng Phung có tới 7 cây được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam (VACNE) công nhận là cây Di sản Việt Nam. Theo ông Lý Văn Tịnh, thôn Phiêng Phung (người sở hữu 5 cây Di sản Việt Nam đợt này): “Những cây chè cổ này đã được gia đình trồng từ lâu, truyền qua nhiều đời. Cây chè không chỉ đem lại một khoản thu nhập khá mà còn là truyền thống của gia đình, gắn bó với bản sắc dân tộc”.
Từ đường lớn, chỉ hơn năm phút đi bộ, du khách đã có thể “chạm” vào quần thể những cây chè Shan tuyết Di sản Việt Nam. Trên triền núi cao, những ngày đông sương nặng, gió lạnh nhưng những cây chè vẫn cho lá dày, xanh mượt. Không khí nơi đây độ ẩm cao, khá khắc nghiệt nhưng lại là “thiên đường” cho cây chè Shan tuyết sinh sôi. Sự khắc nghiệt của thời tiết và khả năng chịu đựng của cây đã cho ra thành phẩm là những búp chè Shan tuyết mập mạp, sau khi sao vẫn phủ một lớp tơ trắng tựa tuyết bám. Theo những người cao tuổi trong xã, đây có lẽ là nguyên nhân dẫn tới giống chè này được đặt tên là chè Shan tuyết.
Với việc được công nhận này, những cây chè Shan tuyết ở Đồng Phúc đã trở thành một trong “Ngũ đại danh trà” của Thái Nguyên cùng với cây chè ở Tân Cương, La Bằng, Trại Cài, Khe Cốc. Điểm đặc biệt, những cây chè này không chỉ là cây rừng đơn thuần mà còn là một phần lịch sử, hiên ngang vượt sương gió, đâm chồi, tỏa bóng. Những cây chè với thân rêu phong, tán rộng là biểu tượng cho sự bền bỉ, vượt khó của người dân nơi vùng cao khó khăn Đồng Phúc.
Bí thư Chi bộ thôn Phiêng Phung Hoàng Mùi Chàn cho biết: “Chè Shan tuyết bám rễ hàng trăm năm ở Phiêng Phung này rồi. Cây chè không phải tốn kém nhiều công chăm sóc, chỉ cần chăm phát cỏ quanh gốc thì sẽ sinh trưởng, cho thu hoạch. Bây giờ được công nhận là cây Di sản Việt Nam bà con càng thêm quý và có cơ hội để làm du lịch, nhất là khi đã có đường du lịch to, đẹp đi qua thôn. Chi bộ thôn cũng đang xây dựng nghị quyết lãnh đạo, chỉ đạo việc trồng, chăm sóc và bảo vệ cây chè Shan tuyết cổ trong thôn”.
Theo điều tra của Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía bắc, trên địa bàn xã Đồng Phúc hiện có 740 cây chè Shan tuyết cổ thụ ở các thôn Nà Pài, Nà Hồng, Nà Bay, Bản Khiếu, Bản Mới, Bản Chang và Phiêng Phung. Trong đó, Phiêng Phung có mật độ nhiều nhất với hơn 400 cây. Các cây chè có chiều cao trung bình hơn 5m, đường kính gốc gần 20 cm, nhiều cây có thế dáng đẹp, tán rộng, tạo cảnh quan kỳ vĩ, đặc sắc trên các triền núi. Kết quả xác định tuổi cho thấy, các cây chè có tuổi trung bình khoảng 97 năm, nhiều cây hơn 100 năm tuổi.
Theo ông Nguyễn Ngọc Bình, Phó Viện trưởng Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía bắc, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, Tổng Thư ký Hội Khoa học công nghệ chè Việt Nam, quần thể chè Shan tuyết cổ tại Đồng Phúc là nguồn gen bản địa đặc biệt quý hiếm, đã tồn tại hàng trăm năm, sinh trưởng tự nhiên trong điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc trưng của vùng núi cao Đông Bắc. Đây là nguồn gen vô cùng giá trị cho công tác bảo tồn, chọn tạo giống chè chất lượng cao.
Việc công nhận là cây Di sản Việt Nam đã khẳng định giá trị sinh thái, cảnh quan và di sản của giống chè Shan tuyết tại Đồng Phúc, tạo cơ sở pháp lý cho bảo tồn, chăm sóc, phát triển và quảng bá di sản. Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc Triệu Quang Hùng chia sẻ, từ những cây chè cổ này, xã đã có tổng diện tích trồng chè Shan tuyết đang cho thu hoạch hơn 316 ha. Cây chè không chỉ tạo sinh kế, nguồn thu nhập mà còn là ký ức của cha ông, vốn quý của cộng đồng.
Sự quý giá, tiềm năng của chè Shan tuyết Đồng Phúc đã thu hút nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp tham gia liên kết, chế biến. Với sự liên kết này, từ búp chè Shan tuyết, Đồng Phúc đã có các sản phẩm: hồng trà, bạch trà, phổ nhĩ... Hợp tác xã Hồng Hà đã mở rộng sản xuất, chế biến và xây dựng thương hiệu bài bản. Sản phẩm đưa ra thị trường gồm trà móc câu truyền thống và hai loại trà mới là hồng trà và bạch trà có giá bán từ 500.000 đến vài triệu đồng/kg.
Hợp tác xã hằng năm thu mua búp tươi của bà con được khoảng 15 tấn, sản lượng sản xuất ra được 2 tấn chè khô. Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và chế biến dược liệu Ngọc Thắng thực hiện dự án liên kết, sản xuất gắn với tiêu thụ chè Shan tuyết với diện tích 15 ha và thu mua búp tươi của 17 hộ dân tham gia liên kết là 8 tấn/năm, sản lượng sản xuất ra 1,5 tấn chè khô.
Bên cạnh bảo tồn những cây chè cổ, Đồng Phúc đã triển khai dự án Ứng dụng khoa học công nghệ tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm chè Shan tuyết. Dự án đã xây dựng được mô hình sản xuất 10 ha vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP và theo hướng hữu cơ 20 ha đưa năng suất tăng từ 194% đến hơn 243%, chất lượng nguyên liệu tốt. Hiệu quả sản xuất nguyên liệu tăng hơn 270% đối với mô hình VietGAP và tăng hơn 214% đối với mô hình hữu cơ.
Để giữ vững những vườn chè trên mây, thời gian tới xã Đồng Phúc thực hiện bảo tồn quần thể chè Shan tuyết cổ thụ theo hướng khoa học bền vững, bảo đảm duy trì và kéo dài tuổi thọ. Xã cũng phát triển vùng nguyên liệu hữu cơ tập trung; hỗ trợ hợp tác xã, người dân đầu tư chế biến sâu các dòng trà, như: hồng trà, bạch trà, trà xanh đặc sản.
“Thời gian tới, xã sẽ xây dựng mô hình du lịch sinh thái, trải nghiệm gắn với di sản cây chè; kết hợp du lịch cộng đồng, ẩm thực bản địa, văn hóa dân tộc để tạo nên bản sắc riêng cho Đồng Phúc. Đồng thời, xây dựng hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ quanh cây chè Di sản Việt Nam. Đồng Phúc phấn đấu đến năm 2030 sẽ trở thành điểm đến chè Shan tuyết đặc sắc của Thái Nguyên và vùng Việt Bắc”, đồng chí Triệu Quang Hùng nhấn mạnh.
