Mường Than - vùng đất trù phú với cánh đồng Mường Than trứ danh “Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc”. Giữa miền đất trù phú ấy, bản Cang Mường nằm ở trung tâm vùng người Thái, với 100% số dân là đồng bào Thái sinh sống. Ở đây, văn hóa truyền thống không chỉ là ký ức của cha ông mà đã trở thành hơi thở đời sống hằng ngày, thấm sâu vào nếp nhà sàn, lễ tục, sinh hoạt cộng đồng.
Nguyên là Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Mường Cang, trong thời gian công tác, bằng uy tín và sự gần gũi, bà Tòng Thị Thân đã vận động chị em và những người yêu văn hóa truyền thống tham gia câu lạc bộ đàn tính - hát then của xã.
Bà hiểu rằng, với người Thái, then không đơn thuần một loại hình âm nhạc mà là biểu tượng văn hóa linh thiêng, gắn với vòng đời con người, có mặt trong lễ cưới, mừng nhà mới, lễ hội bản mường và cả những nghi lễ tâm linh truyền thống. Thế nhưng, trước tác động của đời sống hiện đại và sự “xâm nhập” của những luồng sinh hoạt văn hóa, tôn giáo mới, không ít giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.
Năm 2015, khi về hưu, bà Thân lại càng có nhiều thời gian gắn bó với người dân và phong trào văn hóa dân tộc Thái. Hằng ngày, bà đến từng gia đình vận động duy trì, phát triển các đội hát then, múa xòe, đàn tính, chú trọng xây dựng lực lượng kế cận là lớp trẻ. Bà Thân cho rằng, khó khăn lớn nhất trong những ngày đầu do thiếu nhạc cụ, thiếu trang phục và thiếu người truyền dạy. Để tháo gỡ, bà chủ động đề xuất với nghệ nhân Tòng Văn Sơi truyền dạy cách làm đàn tính cho thanh niên trong bản, vừa học sử dụng nhạc cụ, vừa tự tay tạo ra cây đàn của chính mình.
Giờ đây, mỗi khi bản có đám cưới, ngày hội hay sinh hoạt cộng đồng, tiếng đàn, lời then của câu lạc bộ lại vang lên rộn ràng. Khi con em lên đường nhập ngũ hay đi học xa, già làng lại được mời làm lễ then cầu bình an. Trong Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, bà con các dân tộc trong bản cùng nhau giao lưu, khoe trang phục truyền thống độc đáo của người Thái trong những vòng xòe ấm áp, nghĩa tình.
Đáng quý hơn, không chỉ người Thái mà hiện nay ở bản Cang Mường còn có nhiều người dân tộc khác biết đàn tính, múa xòe, hát dân ca Thái, minh chứng sinh động cho sự giao thoa văn hóa và tinh thần đoàn kết cộng đồng.
Cùng với việc khôi phục các giá trị truyền thống, bà Thân còn kiên trì vận động người dân từ bỏ những hủ tục mê tín dị đoan, bói toán và những tập quán lạc hậu trong sinh hoạt. Từ năm 2015 đến nay, bà đã được mời làm chủ hôn cho hàng trăm cặp đôi trong và ngoài xã, giản lược lễ cưới, xóa bỏ tục thách cưới nặng nề; khuyến khích cô dâu, chú rể mặc trang phục dân tộc, thực hành các nghi lễ truyền thống đúng bản sắc.
Hiện nay, câu lạc bộ đàn tính-hát then do bà Thân tham gia phụ trách đã thu hút nhiều em nhỏ từ 9 đến 15 tuổi, là học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Thực hiện Nghị quyết số 04-NQ/TU của Tỉnh ủy Lai Châu về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch (giai đoạn 2021-2025, định hướng đến 2030), câu lạc bộ của bà phối hợp với các nhà trường trên địa bàn xã mở các lớp truyền dạy.
Cô giáo Nguyễn Lệ Thủy, Hiệu trưởng Trường tiểu học Mường Cang, xã Than Uyên cho biết: “Đều đặn mỗi tuần vào chiều thứ ba, các thành viên câu lạc bộ của bà Thân lại truyền lửa cho học sinh, giúp các em làm quen với đàn tính, hát then, múa xòe và bảo tồn văn hóa truyền thống...”.
Vào những ngày nghỉ, gầm nhà sàn của gia đình bà Thân lại trở thành lớp học nhỏ, nơi tiếng đàn, lời then vang lên ấm áp. Chia sẻ tâm nguyện của mình, bà Thân bộc bạch: “Tôi mong muốn mở thêm nhiều lớp dạy hát then, múa xòe cho các cháu dân tộc Thái; kết nối những người biết đàn tính để tổ chức các lớp học thường xuyên cho thanh thiếu niên trong xã. Chỉ mong tình yêu, niềm đam mê với di sản văn hóa của cha ông sẽ được thế hệ sau tiếp nối và gìn giữ lâu dài”.
Em Bàng Văn Bình, học sinh Trường trung học cơ sở Mường Cang chia sẻ: “Ngoài học các môn chính, chúng em còn được học nhạc cụ dân tộc Thái, các trò chơi dân gian; các bạn nữ còn học múa, khâu thêu, may trang phục truyền thống”.
Từ chín thành viên ban đầu, câu lạc bộ đã phát triển lên hơn 29 thành viên, trong đó có sáu em nhỏ là học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Bên cạnh việc duy trì sinh hoạt văn hóa, câu lạc bộ còn tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện văn hóa của xã, huyện và tỉnh.
Nghệ nhân Ưu tú Lò Văn Sơi, nguyên Chủ nhiệm Câu lạc bộ đàn tính - hát then xã Mường Cang cho biết: “Bà Thân là người học trò đầu tiên và cũng là người gắn bó bền bỉ nhất với đàn tính, hát then ở Mường Than. Ở bà có sự đam mê, trách nhiệm và tấm lòng vì cộng đồng”.
Với vai trò Phó Chủ nhiệm câu lạc bộ đàn tính - hát then xã Than Uyên, bà Tòng Thị Thân vẫn miệt mài trên hành trình giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Theo bà Thân, đây không phải là việc làm nhất thời hay phong trào, mà cần được nuôi dưỡng, thực hành trong chính đời sống thường nhật của mỗi gia đình, mỗi bản làng, để tiếng đàn, lời Then còn mãi ngân vang giữa xứ mường Than Uyên.
