Chuyển đổi số trở thành “lá chắn kỹ thuật” giúp hệ thống truyền tải điện giảm phụ thuộc vào kiểm tra thủ công, đồng thời phản ứng nhanh hơn với các nguy cơ sự cố.
Từ thiết bị bay không người lái (UAV), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), các trạm biến áp thao tác xa đến định hướng phát triển công nghệ truyền tải điện một chiều cao áp (HVDC), khoa học-công nghệ đang trở thành động lực quan trọng giúp ngành truyền tải điện vượt qua những điểm nghẽn truyền thống, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn mới.
Áp lực ngày càng lớn
Theo Công ty TNHH một thành viên Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO), hiện sản lượng điện toàn hệ thống tăng khoảng 9,3% so với cùng kỳ năm 2025 và cao hơn kịch bản cơ sở được Bộ Công thương xây dựng trước đó. Riêng trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng sản lượng điện toàn hệ thống đạt khoảng 138,9 tỷ kWh, tăng 8,9% so với cùng kỳ năm trước và cao hơn khoảng 2 tỷ kWh so với phương thức vận hành năm được tính toán từ cuối năm 2025.
Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nhu cầu điện dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, việc phát triển các nguồn điện mới luôn cần thời gian dài, nhiều dự án nguồn điện quy mô lớn phải mất từ 5 đến 10 năm mới có thể hoàn thành và đưa vào vận hành. Điều đó tạo áp lực rất lớn đối với hệ thống truyền tải điện. Nhất là trong những năm gần đây, nhiều dự án năng lượng tái tạo, điện mặt trời, điện gió và điện khí LNG tập trung phát triển tại miền trung và miền nam, trong khi miền bắc vẫn là trung tâm phụ tải lớn nhất cả nước.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, đại diện NSMO nhận định: Truyền tải điện liên miền đang giữ vai trò ngày càng quan trọng đối với bảo đảm an ninh năng lượng. Hiện nay, nguồn cung điện của miền bắc vẫn phụ thuộc đáng kể vào các tuyến đường dây 500 kV bắc-nam. Trong khi đó, hệ thống truyền tải không phải lúc nào cũng vận hành ở trạng thái lý tưởng tuyệt đối. Nếu xảy ra sự cố trên các tuyến truyền tải huyết mạch sẽ ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cung ứng điện cho khu vực miền bắc.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học-công nghệ đang trở thành “lá chắn kỹ thuật” giúp ngành truyền tải điện nâng cao khả năng giám sát, dự báo và phòng ngừa sự cố.
Theo ông Nguyễn Sanh Đương, Phó Giám đốc Sở Công thương tỉnh Khánh Hòa, thời gian qua, đơn vị truyền tải tại Khánh Hòa đã tăng cường ứng dụng thiết bị bay không người lái để kiểm tra hành lang tuyến, kiểm tra phát nhiệt phụ kiện, qua đó phát hiện sớm nguy cơ cây cối vi phạm hành lang an toàn lưới điện hoặc nguy cơ sự cố thiết bị.
Ông Trần Hồng Tuấn, Phó trưởng Truyền tải điện Gia Lai cho biết, chuyển đổi số không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành mà còn giúp người lao động giảm áp lực trực ca, tập trung nhiều hơn cho công tác kiểm tra, bảo dưỡng và phòng ngừa sự cố. Song song với đó, các giải pháp vệ sinh cách điện hotline - vệ sinh thiết bị khi vẫn đang mang điện - cũng được triển khai rộng rãi nhằm hạn chế tối đa việc cắt điện.
Vận hành an toàn lưới điện
Nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Tổng công ty truyền tải điện Quốc gia (EVNNPT) đã đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên tất cả các lĩnh vực hoạt động. Đến cuối năm 2025, EVNNPT đã chuyển đổi 169/174 trạm biến áp 220 kV sang chế độ thao tác xa, đạt tỷ lệ 97,1%; đồng thời hoàn thành thử nghiệm thao tác xa tại 5 trạm biến áp 500 kV.
Chiều tối 1/5 vừa qua, Tổ Quản lý vận hành đường dây Bắc Bình thuộc Truyền tải điện Lâm Đồng nhận được tin báo của người dân về việc một chiếc diều mắc vào dây dẫn của đường dây 220 kV Vĩnh Tân-Phan Rí. Sau khi khảo sát hiện trường và đánh giá mức độ rủi ro, đơn vị đã lựa chọn phương án sử dụng UAV tích hợp thiết bị phun lửa chuyên dụng để xử lý từ khoảng cách an toàn.
Không chỉ hỗ trợ xử lý sự cố, các thiết bị UAV hiện đại còn được trang bị camera nhiệt, camera độ phân giải cao cùng nhiều cảm biến chuyên dụng, cho phép kiểm tra lưới điện ngay cả khi hệ thống đang mang điện. Nhờ đó, nguy cơ tai nạn lao động được hạn chế đến mức thấp nhất, thời gian kiểm tra được rút ngắn và hiệu quả quản lý vận hành được nâng cao. Cùng với đó, EVNNPT tiếp tục hoàn thiện và khai thác hiệu quả nhiều ứng dụng số trong quản lý vận hành như hệ thống quản lý lưới điện trên nền tảng thông tin địa lý (GIS), công nghệ LiDAR trong kiểm tra giám sát lưới điện, hệ thống quản lý chỉnh định rơ-le, ứng dụng AI và UAV trong soi phát nhiệt tự động tại các trạm biến áp.
Tại Công ty Truyền tải điện 3, từ năm 2023, đơn vị đã triển khai UAV Matrice 300 RTK kết hợp công nghệ LiDAR để bay quét toàn bộ lưới điện 220 kV và 500 kV. Dữ liệu sau khi thu thập được xử lý trên phần mềm chuyên dụng nhằm xây dựng mô hình số 3D của toàn bộ hệ thống lưới điện truyền tải. Trên cơ sở đó, các đường bay tự động được thiết lập, giúp quá trình kiểm tra đạt độ chính xác cao hơn, đồng thời bảo đảm tính đồng nhất giữa các lần khảo sát.
Đặc biệt, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang mở ra bước tiến mới trong quản lý vận hành. Thay vì phải xử lý thủ công hàng nghìn hình ảnh, hệ thống AI có thể tự động nhận diện các dấu hiệu bất thường như phát nhiệt, ăn mòn, hư hỏng phụ kiện, vi phạm hành lang tuyến hoặc các nguy cơ tiềm ẩn khác.
Theo ông Huỳnh Quang Thịnh, Phó Giám đốc Công ty Truyền tải điện 3, việc xây dựng hệ thống quản trị thiết bị tập trung, dữ liệu tập trung cùng các giải pháp giám sát trực tuyến theo thời gian thực đã giúp các đơn vị vận hành chủ động phát hiện tồn tại, đưa ra quyết định nhanh chóng và nâng cao hiệu quả quản lý vận hành lưới điện.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã nêu rõ giai đoạn 2031-2035 Việt Nam dự kiến đưa vào vận hành 4 tuyến truyền tải điện một chiều cao áp (HVDC), dự kiến hoàn thành từ năm 2031. Các tuyến đường dây này sẽ góp phần truyền tải công suất lớn từ khu vực miền trung ra miền bắc, giải quyết bài toán mất cân đối cung-cầu điện theo vùng miền, đồng thời khai thác hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo và nguồn điện nhập khẩu trong tương lai.
Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục gia tăng và quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ giúp nâng cao độ tin cậy của hệ thống truyền tải điện mà còn tạo nền tảng để xây dựng một hạ tầng năng lượng hiện đại, an toàn và bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
