Thành tựu giảm nghèo của Việt Nam đã được quốc tế ghi nhận. Song thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu đang đe dọa kéo ngược những kết quả đó, đặc biệt là khi cộng đồng dân tộc thiểu số (DTTS) vẫn dễ rơi lại về mức nghèo. Khi các địa phương khác bứt tốc để lại khoảng cách giàu - nghèo gia tăng thì những địa phương “chững” lại chưa chuyển động, cũng có thể đứng trước nguy cơ tụt hậu.
Cái khó của địa phương
Cải thiện về hạ tầng giao thông đã giúp bà con ở thôn, bản xa xôi đi lại, sinh hoạt thuận lợi hơn, tiếp cận được những tiện ích như lưới điện, nước sạch, trạm y tế, trường học hay thông tin liên lạc… Nhưng từng đó là chưa đủ chưa thể “khỏa lấp” nhiều hạn chế cố hữu về khoảng cách địa lý, chi phí giao thông, vận tải cao làm giảm sức cạnh tranh, hay năng suất thấp, quy mô manh mún, thu nhập trung bình của người dân thấp dẫn tới sức tiêu thụ yếu.
Nhiều báo cáo đã chỉ ra các chương trình đầu tư cho cơ sở hạ tầng vùng núi phía bắc vẫn còn thiếu và khả năng chống chịu kém trước thiên tai. Tháng 12/2025, đã hai tháng sau khi cơn bão số 11 đi qua, phóng viên ghi nhận máy ủi, máy xúc, các phương tiện cơ giới lớn vẫn đang được huy động vá, lấp và sửa lại nhiều tuyến đường lên vùng biên giới phía bắc. Nhiều thôn, bản chủ yếu là đường đất, đường tạm đi lại bằng xe máy, xe đạp, đi bộ.
Đến thăm hợp tác xã nghề thêu, may mặc trang phục của người Phù Lá ở thôn Chúng Chải, xã Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang, đường vào thôn dù đã cứng hóa nhưng các điểm sạt lở và các đoạn có nguy cơ vẫn còn lộ rõ. Huyện Xín Mần trước đây xác định xây dựng hợp tác xã tạo việc làm tại chỗ và phát triển kinh tế cho bà con, đồng thời làm điểm thu hút du lịch gắn với bản sắc văn hóa dân tộc của người Phù Lá. Thế nhưng, chặng đường từ trung tâm xã Xín Mần tới thôn Chúng Chải chỉ chưa đầy 15 km, mỗi khi mưa lũ lại sạt lở, hỏng hóc. Hợp tác xã đặt tại khu nhà cộng đồng xây dựng khang trang và có vị trí đẹp, nhiều năm nay chưa phát triển du lịch được.
Thu nhập của xã viên, chủ yếu là chị em phụ nữ người Phù Lá đến từ việc buôn bán các sản phẩm nghề thêu, may mặc theo đơn đặt hàng trong vùng. Mỗi đơn hàng từ vài chục đến vài trăm sản phẩm, giá trị mặt hàng trang phục truyền thống tương đối lớn nhưng phần lớn làm thủ công, mất nhiều thời gian. Đơn hàng không ổn định, khi có khi không, dẫn tới đây vẫn chỉ là công việc thời vụ.
Đầu năm 2018, người dân vui mừng đón cặp cửa khẩu song phương Xín Mần (Việt Nam)-Đô Long (Trung Quốc) đi vào hoạt động. Cửa khẩu Xín Mần đã được thực hiện việc cấp giấy phép vận tải đường bộ quốc tế, đặt mục tiêu thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh và phát triển kinh tế biên mậu, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân hai bên biên giới. Tuy nhiên, dịch Covid-19 liên tiếp trong 3 năm đã kéo chững những kế hoạch này. Một cửa khẩu được cấp phép vận tải đường bộ quốc tế đang nằm im lìm không giao thương như kỳ vọng, khiến xã vùng biên khó lòng bứt phá.
Với điểm chung là lợi thế gần quốc lộ, nhiều cảnh quan đặc sắc, chính quyền các xã chủ động tìm hướng kết hợp phát triển tiềm năng du lịch với trải nghiệm nông nghiệp để tăng thu nhập. Tại xã Nấm Dẩn, du khách có thể đi bộ trong rừng nguyên sinh Đèo Gió, tour tham quan Thác Tiên, thăm bãi đá cổ hoặc ruộng bậc thang. Theo chia sẻ của lãnh đạo xã, Nấm Dẩn hiện có 4 cơ sở homestay duy trì lượng khách đều đặn. Nhưng nếu muốn giữ chân khách chi tiêu nhiều hơn cho dịch vụ du lịch, xã xác định còn nhiều công việc phải làm.
Theo khảo sát, thu nhập từ việc làm tại chỗ của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn thấp (mỗi năm khoảng 25 triệu đồng/người). Ngay những xã đã có lợi thế nhiều năm xây dựng nông thôn mới, thu nhập bình quân đầu người vẫn chỉ ở mức vài chục triệu đồng/người/năm. Thiên tai, dịch bệnh, bất ổn kinh tế luôn đe dọa xóa nhòa thành tích giảm nghèo, khi phần lớn người dân địa phương vẫn thuộc đối tượng có thu nhập thấp.
Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia hỗ trợ mô hình khởi nghiệp tại địa phương, Sùng Thị Mỹ Thơ, chuyên viên Ban công tác Đoàn và thanh thiếu niên, Tỉnh Đoàn Lai Châu, phân tích: “Các mô hình sinh kế ở vùng biên thường gặp khó khi tìm đầu ra lớn vì ít thương lái tới thu mua sỉ, đường xa làm đội chi phí vận chuyển, nguồn vốn hỗ trợ ban đầu từ trung ương hay ngân hàng chính sách còn eo hẹp. Bởi vậy, các thành viên có mô hình khởi nghiệp đa phần phải tự chủ phần lớn vốn và chủ động tìm đầu ra. Số ít mô hình may mắn có đầu ra tốt như chè shan tuyết cổ thụ tại xã Phong Thổ xuất khẩu châu Âu và Trung Quốc. Còn những sản phẩm khác không tìm được đầu ra thì phải trông cậy vào các sàn thương mại điện tử nội địa, hoặc các siêu thị, cửa hàng trong tỉnh. Tuy nhiên, nghịch lý ở chỗ mô hình sản xuất còn nhỏ, yếu nên không đủ sản lượng lớn để bán sỉ, giá vận chuyển cao không thu hút được thương lái ở tỉnh khác, còn bán trong địa bàn nhiều khi không tiêu thụ hết”.
Vừ Thị Xia là KOC bán hàng nông sản online ở bản Thành Lộc, phường Đoàn Kết, Lai Châu. Xia cho biết, kênh của cô đã phát triển với lượng đơn hàng đều đặn, nhưng khi muốn mở rộng bán nông sản theo mùa, cần tìm kiếm những sản phẩm chủ lực ở địa phương thì chưa có và cũng không biết tìm nguồn tài chính từ đâu để đầu tư. “Em cũng có hạn chế về trình độ văn hóa nên không diễn đạt được rõ yêu cầu với cán bộ địa phương, dẫn tới khó khăn, đặc biệt khi làm thủ tục, giấy tờ pháp lý, tư vấn về luật kinh doanh pháp luật. Ngoài ra, rất nhiều anh chị em trẻ muốn khởi nghiệp bằng mô hình sinh kế ở địa phương nhưng còn vướng mắc những kiến thức tư vấn về thủ tục, pháp lý doanh nghiệp, nộp thuế hay khó khăn về giao tiếp tiếng Kinh, về công nghệ”, Xia chia sẻ.
Thầy Nguyễn Văn Hiệp, Hiệu trưởng Trường PTDTBT tiểu học Nàn Xỉn: “Trên địa bàn hiện có khoảng 500 học sinh nhưng chỉ có 1 giáo viên tiếng Anh dạy cả cấp I và cấp II. Trường cấp I phải thuê thêm giáo viên tiếng Anh xuống hỗ trợ, nhưng thủ tục vẫn còn phức tạp và mức lương chỉ khoảng hơn 4 triệu đồng. Nếu không thuê được giáo viên thì việc dạy học online cũng khó, bởi không phải điểm trường nào cũng đủ trang thiết bị”.
Nan giải bài toán "ba không"
Từ trung tâm xã Mường Tè (Lai Châu), phải mất gần ba giờ men theo con đường núi quanh co mới tới được điểm trường Suối Voi, thuộc xã Bum Tở. Đây là một trong những địa phương chưa có trường mẫu giáo và con em đồng bào đang phải học trong khu nhà lắp ghép rộng 32 m2. Điều kiện vật chất thật sự khó khăn với “ba không”: Không nhà bếp, không nhà vệ sinh, không có chỗ nghỉ cho thầy, cô hay học sinh.
Những điểm trường đã cải thiện, xây mới cơ sở hạ tầng thì lại thiếu trang thiết bị dạy và học như máy chiếu, máy tính, phòng học STEM. Đơn cử như tại Trường THCS Lùng Thàng (Lai Châu), chỉ có một phòng tin học với các máy tính cũ do các nhà hảo tâm quyên góp từ các cơ quan, sửa lại và lắp đặt. Thầy Trần Văn Giang, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: “Do cấu hình máy từ cách đây 4-5 năm nên đã lỗi thời và thường xuyên trục trặc, hỏng hóc. Các em học sinh có thể sử dụng máy để học về các phần mềm Word, Excel. Nhưng để tra cứu, khai thác thông tin trên mạng phục vụ nâng cao chất lượng học tập thì khó”.
Về nhân lực, thiếu giáo viên bộ môn vẫn còn nan giải, đặc biệt là Tin học và tiếng Anh. Dù đã có chính sách ưu đãi, nhưng mức thu nhập từ 10-15 triệu đồng/tháng không đủ hấp dẫn giữ chân giáo viên ở lại trong điều kiện các điểm trường đều xa xôi, đi lại bất tiện, xa gia đình. Nhiều điểm trường chỉ có một giáo viên tiếng Anh, thầy cô buộc phải chia ca dạy cùng lúc nhiều lớp như Trường Phổ thông dân tộc bán trú (PTDTBT) tiểu học Nàn Xỉn tại xã Xín Mần (Tuyên Quang) hay Trường THCS Lùng Thàng (Lai Châu).
Vậy là, khi các địa phương khác bứt tốc để lại khoảng cách giàu - nghèo gia tăng thì những địa phương “chững” lại chưa chuyển động, cũng có thể đứng trước nguy cơ tụt hậu.
(Còn nữa)
Từng bước đổi thay diện mạo vùng cao (kỳ 1)
