Trí thức đóng góp ý kiến cho khoa học, công nghệ

Bên cạnh những kết quả đạt được, cử tri trí thức cũng thẳng thắn chỉ ra hạn chế, vướng mắc, qua đó kiến nghị hoàn thiện chính sách, khơi thông nguồn lực phát triển nhanh, bền vững.

Trong giai đoạn phát triển mới, khi yêu cầu về chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh ngày càng cao, Việt Nam cần sự gắn kết chặt chẽ giữa chủ trương, chính sách với thực tiễn. Trong tiến trình đó, đội ngũ trí thức khoa học giữ vai trò nòng cốt, không chỉ trong nghiên cứu mà còn tích cực hiến kế, phản biện, đóng góp những ý kiến tâm huyết, góp phần hoàn thiện chính sách và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Gửi gắm ý kiến tâm huyết tới Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, đội ngũ trí thức khoa học khẳng định, chủ trương của Đảng, Nhà nước về xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực quan trọng của tăng trưởng đang từng bước đi vào cuộc sống. Hệ thống chính sách không ngừng hoàn thiện; hoạt động nghiên cứu, ứng dụng có nhiều chuyển biến tích cực; hệ sinh thái đổi mới sáng tạo được hình thành và phát triển.

Tuy nhiên, từ thực tiễn triển khai, đội ngũ trí thức vẫn bày tỏ băn khoăn, trăn trở trước một số vấn đề cần sớm được tháo gỡ như: Đầu tư cho khoa học, công nghệ còn thấp so với yêu cầu phát triển; cơ chế huy động nguồn lực xã hội chưa hiệu quả. Nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa chú trọng đổi mới công nghệ; liên kết giữa nghiên cứu với sản xuất, kinh doanh và đời sống còn lỏng lẻo; không ít kết quả nghiên cứu chậm được thương mại hóa, trong khi năng lực nghiên cứu, phát triển nội sinh còn yếu, phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu…

Theo ông Trần Đức Lai, Chủ tịch Hội Vô tuyến-Điện tử Việt Nam, khoảng cách số giữa đô thị và nông thôn, giữa vùng thuận lợi và vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo vẫn còn đáng kể, nhiều nơi chưa có cáp quang và lõm sóng di động. Đáng chú ý, rủi ro mất an toàn, an ninh mạng, lừa đảo trực tuyến, lộ lọt dữ liệu cá nhân đang làm xói mòn niềm tin số của người dân, trong khi khung pháp lý và năng lực thực thi về bảo vệ dữ liệu, an ninh mạng còn nhiều khoảng trống. Nếu không có bước đột phá về thể chế và nguồn lực, nguy cơ tụt hậu xa hơn về công nghệ là hiện hữu.

Vẫn còn tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ lõi và công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới và công nghệ số. Cơ chế đãi ngộ, thu hút và sử dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ ở một số nơi còn chưa đủ sức hấp dẫn, dẫn đến tình trạng chảy máu chất xám hoặc chưa khai thác hết tiềm năng của đội ngũ trí thức…

Ông Nguyễn Văn Vẻ, Hội Nước và Môi trường Việt Nam

Đồng quan điểm trên, ông Nguyễn Văn Vẻ, Hội Nước và Môi trường Việt Nam cho rằng, vẫn còn tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực khoa học, công nghệ chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ lõi và công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới và công nghệ số. Cơ chế đãi ngộ, thu hút và sử dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ ở một số nơi còn chưa đủ sức hấp dẫn, dẫn đến tình trạng chảy máu chất xám hoặc chưa khai thác hết tiềm năng của đội ngũ trí thức…

Những hạn chế này đòi hỏi cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực và tạo điều kiện để đội ngũ trí thức phát huy đầy đủ vai trò, đóng góp hiệu quả hơn vào tiến trình phát triển đất nước.

Thực tế cho thấy, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng dựa vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển kinh tế tri thức không chỉ là yêu cầu của hội nhập quốc tế mà còn là con đường quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Hoàng Yến, Chánh Văn phòng Hội Khoa học Tâm lý-Giáo dục Việt Nam, trí thức khoa học là nguồn lực quan trọng của quốc gia. Để nguồn lực này được phát huy đầy đủ, cần xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cởi mở và năng động, trong đó các tổ chức khoa học và công nghệ được trao quyền tự chủ cao hơn, các nhà khoa học được khuyến khích sáng tạo và phản biện chính sách và các kết quả nghiên cứu được kết nối hiệu quả với thực tiễn phát triển.

Bà Lê Thị Khánh Vân, Phó Chủ tịch Hội Thông tin khoa học và công nghệ Việt Nam đề xuất, cần quan tâm hoàn thiện chính sách nhằm phát huy tốt hơn các nguồn lực đặc thù trong khoa học, công nghệ; trong đó, có cơ chế hỗ trợ, tạo điều kiện để phụ nữ - lực lượng chiếm tỷ lệ lớn trong nhân lực nghiên cứu yên tâm cống hiến, khắc phục những gián đoạn do đặc thù thiên chức. Bên cạnh đó, cần có chính sách phù hợp để tiếp tục sử dụng hiệu quả đội ngũ nhà khoa học đã nghỉ hưu, giàu kinh nghiệm và trình độ chuyên môn cao.

Cần quan tâm hoàn thiện chính sách nhằm phát huy tốt hơn các nguồn lực đặc thù trong khoa học, công nghệ; trong đó, có cơ chế hỗ trợ, tạo điều kiện để phụ nữ - lực lượng chiếm tỷ lệ lớn trong nhân lực nghiên cứu yên tâm cống hiến, khắc phục những gián đoạn do đặc thù thiên chức. Bên cạnh đó, cần có chính sách phù hợp để tiếp tục sử dụng hiệu quả đội ngũ nhà khoa học đã nghỉ hưu, giàu kinh nghiệm và trình độ chuyên môn cao.

Bà Lê Thị Khánh Vân,

Phó Chủ tịch Hội Thông tin khoa học và công nghệ Việt Nam

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, việc Việt Nam kiên định lựa chọn con đường phát triển dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã khẳng định tầm nhìn đúng đắn, phù hợp xu thế thời đại. Để hiện thực hóa định hướng này, các chuyên gia, trí thức khoa học cũng cho rằng, cần hoàn thiện đồng bộ, thông thoáng cơ chế, chính sách đầu tư, lấy phát triển dựa trên tri thức làm trọng tâm.

Trong đó, cần tăng chi cho nghiên cứu và phát triển; đổi mới quản lý, sử dụng kinh phí theo hướng linh hoạt, giảm thủ tục; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Chú trọng thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa viện, trường với doanh nghiệp và thị trường; đẩy mạnh thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, có cơ chế hiệu quả để thu hút, trọng dụng đội ngũ trí thức, nhà khoa học, tạo môi trường thuận lợi phát huy tối đa tiềm năng sáng tạo, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội. Tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, thể chế hóa kịp thời, tạo chuyển biến rõ nét, đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số thật sự trở thành động lực chủ yếu của mô hình tăng trưởng mới, góp phần phát triển đất nước nhanh và bền vững.